ગુજરાતની સ્થાપત્ય કલા 30 MCQ સાથે
આ પોસ્ટ સાંભળો:
ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.
ગુજરાતની સ્થાપત્ય કલા
(Architecture of Gujarat)
આકૃતિ: ગુજરાતનો ભવ્ય સાંસ્કૃતિક વારસો
ગુજરાતની સ્થાપત્ય કલામાં મંદિરો, મસ્જિદો, વિહારો, મઠો, સ્તૂપો, ગુફાઓ, કિલ્લાઓ, વાવ અને તળાવોનો સમાવેશ થાય છે. આ સ્થાપત્યો ગુજરાતની સંસ્કૃતિની ભવ્યતા દર્શાવે છે.
1 ગુજરાતના પ્રખ્યાત મંદિરો (Temples)
ગુજરાતમાં વિવિધ ધર્મોના મંદિરો અત્યંત ભવ્ય અને કલાત્મક છે.
- સોમનાથ મંદિર: ગીર સોમનાથ જિલ્લામાં પ્રભાસ પાટણ ખાતે આવેલું છે. આ ભારતના 12 જ્યોતિર્લિંગો પૈકીનું પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ છે.
- દ્વારકાધીશ મંદિર: દેવભૂમિ દ્વારકામાં ગોમતી નદીના કિનારે આવેલું છે. તેને 'જગત મંદિર' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
- મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર: મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલું છે, જે સોલંકી રાજા ભીમદેવ પ્રથમ ના સમયમાં બંધાયું હતું.
- હઠીસિંહના જૈન દેરાસરો: અમદાવાદમાં આવેલા આ શ્વેતાંબર જૈન મંદિરો શેઠ હઠીસિંહ દ્વારા બંધાવવામાં આવ્યા હતા.
- અંબાજી: બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલું છે.
- શામળાજી: અરવલ્લી જિલ્લામાં મેશ્વો નદીના કિનારે આવેલું વિષ્ણુ મંદિર છે.
- ડાકોર: ખેડા જિલ્લામાં રણછોડરાયજીનું મંદિર આવેલું છે.
- તારંગા તીર્થ: મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલું પવિત્ર જૈન તીર્થધામ છે.
🧠 Memory Trick:
"પ્રભાસમાં સોમનાથ, ગોમતી કાંઠે દ્વારકા,
મહેસાણામાં મોઢેરા-તારંગા, અમદાવાદમાં હઠીસિંહ બેઠા!"
મહેસાણામાં મોઢેરા-તારંગા, અમદાવાદમાં હઠીસિંહ બેઠા!"
2 ગુજરાતની મસ્જિદો (Mosques)
ઇસ્લામિક સ્થાપત્ય કલા પણ ગુજરાતમાં ખૂબ વિકસી છે, ખાસ કરીને અમદાવાદમાં.
- જામા મસ્જિદ (અમદાવાદ): આ મસ્જિદ સુલતાન અહમદશાહ પ્રથમ દ્વારા ઇ.સ. 1424 માં બંધાવવામાં આવી હતી. તેમાં 260 સ્તંભો અને 15 ગુંબજો આવેલા છે.
- સીદી સૈયદની જાળી (અમદાવાદ): લાલ દરવાજા વિસ્તારમાં આવેલી આ મસ્જિદની પથ્થરની જાળીઓ વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.
- સરખેજ રોજો (અમદાવાદ): આ એક ભવ્ય સ્થાપત્ય છે જે અમદાવાદથી થોડે દૂર સરખેજમાં આવેલું છે.
- રાણી સિપ્રીની મસ્જિદ (અમદાવાદ): આ મસ્જિદને તેની સુંદરતાના કારણે 'મસ્જિદ-એ-નગીના' (મસ્જિદનું રત્ન) કહેવામાં આવે છે.
- ઝૂલતા મિનારા (અમદાવાદ): કાલુપુર અને ગોમતીપુરમાં આવેલા આ મિનારા એન્જિનિયરિંગની અજાયબી છે, કારણ કે એક મિનારો હલાવવાથી બીજો ધ્રુજે છે.
- ચાંપાનેરની જામા મસ્જિદ: પંચમહાલ જિલ્લામાં આવેલી આ મસ્જિદ સ્થાપત્ય કલાનો ઉત્તમ નમૂનો છે.
ખાસ નોંધ: અમદાવાદમાં 'મસ્જિદ-એ-નગીના' એટલે રાણી સિપ્રીની મસ્જિદ.
3 ગુજરાતની વાવ (Step-wells)
ગુજરાતમાં પાણીના સંગ્રહ માટે કલાત્મક વાવ બનાવવાની જૂની પરંપરા છે. વાવ એટલે પગથિયાંવાળો કૂવો.
વાવના મુખ્ય 4 પ્રકાર હોય છે: નંદા, ભદ્રા, જયા અને વિજયા.
- રાણીની વાવ (પાટણ): ભીમદેવ પ્રથમના પત્ની રાણી ઉદયમતિએ બંધાવી હતી. 2014 માં તેને UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ તરીકે જાહેર કરવામાં આવી છે. આ 7 માળ ઊંડી વાવ છે.
- અડાલજની વાવ (ગાંધીનગર): રાણી રૂડાબાઈએ તેમના પતિ વીરસિંહની યાદમાં બંધાવી હતી. આ વાવ સ્થાપત્યનો ઉત્તમ નમૂનો છે.
- દાદા હરિની વાવ (અમદાવાદ): અસારવા વિસ્તારમાં આવેલી આ વાવ સુલતાન મહમૂદ બેગડાના સમયમાં બંધાઈ હતી.
- અન્ય વાવો: વઢવાણની માધાવાવ, ચાંપાનેરની વાવ, જૂનાગઢની ઉપરકોટની વાવ (અડી-કડીની વાવ અને નવઘણ કૂવો).
🎶 વાવ યાદ રાખવાનું ગીત:
"પાટણમાં રાણી, ગાંધીનગરમાં અડાલજ,
અમદાવાદમાં દાદા હરિ, જૂનાગઢમાં અડી-કડી,
ગુજરાતની વાવ જોઈ, દુનિયા થઈ જાય ઘેલી!"
"પાટણમાં રાણી, ગાંધીનગરમાં અડાલજ,
અમદાવાદમાં દાદા હરિ, જૂનાગઢમાં અડી-કડી,
ગુજરાતની વાવ જોઈ, દુનિયા થઈ જાય ઘેલી!"
4 ગુજરાતના તળાવો અને કીર્તિ તોરણ
પાણીની વ્યવસ્થા અને નગરની શોભા વધારવા માટે ભવ્ય તળાવો અને પ્રવેશદ્વારો (તોરણો) બંધાવવામાં આવ્યા હતા.
(A) પ્રખ્યાત તળાવો
- સહસ્ત્રલિંગ તળાવ (પાટણ): સિદ્ધરાજ જયસિંહે આ ભવ્ય તળાવ બંધાવ્યું હતું. તેના કિનારે 1000 જેટલા નાના શિવાલયો હતા.
- કાંકરિયા તળાવ (અમદાવાદ): સુલતાન કુતુબુદ્દીન અહમદશાહે બંધાવ્યું હતું. તેનું મૂળ નામ 'હૌજ-એ-કુતુબ' હતું.
- મલાવ તળાવ (ધોળકા): મીનળદેવીએ ન્યાયના પ્રતીક રૂપે બંધાવ્યું હતું. (કહેવત: 'ન્યાય જોવો હોય તો મલાવ તળાવ જુઓ').
- મુનસર તળાવ (વિરમગામ): આ તળાવ પણ રાજમાતા મીનળદેવીએ બંધાવ્યું હતું.
- શર્મિષ્ઠા તળાવ (વડનગર): વડનગરમાં આવેલું આ પ્રાચીન તળાવ ખૂબ જ સુંદર છે.
🧠 Memory Trick:
"મીનળદેવીએ બે તળાવ બનાવ્યા: મ-મુ (મલાવ-ધોળકા, મુનસર-વિરમગામ)."
(B) કીર્તિ તોરણ અને કિલ્લા
- વડનગરનું કીર્તિ તોરણ: પથ્થરના બે સ્તંભો પર કમાન આકારે રચાયેલું આ તોરણ સ્થાપત્યની ઉત્કૃષ્ટ કલા છે.
- ડભોઈનો કિલ્લો અને હીરા ભાગોળ: વડોદરા પાસે ડભોઈમાં આવેલી હીરા ભાગોળ શિલ્પકલા માટે પ્રખ્યાત છે.
- ભદ્રનો કિલ્લો (અમદાવાદ): સુલતાન અહમદશાહે બંધાવેલો મજબૂત કિલ્લો.
સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)
ઉપર આપેલી ગુજરાતની સ્થાપત્ય કલાની માહિતીને આધારે તમારું જ્ઞાન ચકાસો!
તમારો સ્કોર:
0
/ 30