ગુફા સ્થાપત્ય અને ગુજરાતની ગુફાઓ 30 MCQ સાથે
ગુફા સ્થાપત્ય અને ગુજરાતની ગુફાઓ
A ગુફા સ્થાપત્ય (Cave Architecture)
ગુફા સ્થાપત્ય એ 'માનવસર્જિત સૌંદર્યધામો' ગણાય છે.
પહાડો કોતરીને ગુફાઓ બનાવવાની પરંપરા મૌર્યયુગથી શરૂ થઈ.
- ચૈત્ય (Chaitya): બૌદ્ધ સાધુઓ માટે પ્રાર્થના અને પૂજા કરવા માટેનું સ્થળ.
- વિહાર (Vihara): જૈન અને બૌદ્ધ સાધુઓ માટે રહેવા અને અધ્યયન કરવાનું સ્થળ.
વિહાર એટલે વિશ્રામ (રહેવું)."
ભારતની પ્રખ્યાત ગુફાઓ: અજંતા-ઈલોરા અને એલિફન્ટા (મહારાષ્ટ્ર), ઉદયગિરિ અને બાઘની ગુફાઓ (મધ્યપ્રદેશ).
B ગુજરાતની ગુફાઓ (Caves of Gujarat)
ગુજરાતમાં અનેક જગ્યાએ પહાડો કોતરીને સુંદર ગુફાઓ બનાવવામાં આવી છે.
1. જૂનાગઢની ગુફાઓ (Junagadh Caves)
જૂનાગઢમાં ગુફાઓના ત્રણ સમૂહ આવેલા છે:
- (A) બાવા પ્યારાનો મઠ: અહીં કુલ 16 ગુફાઓ છે. (પહેલી હરોળમાં 4, બીજીમાં 7 અને ત્રીજીમાં 5).
- (B) ઉપરકોટની ગુફાઓ: આ બે મજલા (માળ) વાળી ગુફાઓ છે. ઉપર જવા માટે સીડીઓ છે.
- (C) ખાપરા-કોડિયાની ગુફાઓ (કુંડ): આ ગુફાઓ મજલાવાળી હશે તેમ લાગે છે. 1888માં શોધાઈ હતી.
2. ખંભાલીડા ગુફાઓ (Khambhalida)
વચ્ચેની ગુફામાં 'ચૈત્યગૃહ' છે. પ્રવેશદ્વારની બંને બાજુએ વૃક્ષને આશરે ઉભેલા ઉપાસકો અને બોધિસત્વની મોટી મૂર્તિઓ છે.
3. તળાજા ગુફાઓ (Talaja)
તળાજા ડુંગરને 'તાલધ્વજગિરિ' તીર્થધામ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં પથ્થરો કોતરીને 30 ગુફાઓ બનાવી છે. જેમાં 'એભલ મંડપ' (સભાખંડ) અને ચૈત્યગૃહ મુખ્ય છે.
4. સાણા ગુફાઓ (Sana)
સાણા ડુંગર ઉપર મધપૂડાની જેમ 62 જેટલી ગુફાઓ પથરાયેલી છે.
5. ઢાંક ગુફાઓ (Dhank)
ચોથી સદીની આસપાસની ગણાય છે. અહીં જૈન ધર્મના ચિહ્નો જોવા મળે છે.
6. ઝીંઝુરીઝર (Jhinjhurizhar)
ઢાંકની પશ્ચિમે સિદસર પાસેની ખીણમાં આ બૌદ્ધ ગુફાઓ આવેલી છે.
7. કડિયા ડુંગર ગુફા (Kadia Dungar)
અહીં ત્રણ ગુફાઓ છે. એક જ પથ્થરમાંથી કંડારેલો 11 ફૂટ ઊંચો સિંહસ્તંભ ખાસ જોવાલાયક છે.
8. કચ્છની ખાપરા કોડિયાની ગુફાઓ
લખપત તાલુકામાં જૂના પાટગઢ પાસે પહાડમાં આ ગુફાઓ આવેલી છે. (શોધક: કે. કા. શાસ્ત્રી).
"જૂનાગઢમાં ઉપરકોટ ને બાવા પ્યારા,
ખંભાલીડા ગોંડલમાં લાગે ન્યારા.
તળાજા ભાવનગરે ત્રીસ છે ગુફા,
સાણામાં બાંસઠ છે મધપૂડા.
કડિયા ડુંગર ભરૂચમાં સિંહ છે એક,
કચ્છમાં લખપત ગુફા છે નેક!"
સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)
નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.
