પ્રાચીન ભારતનું નગર આયોજન 30 MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રાચીન ભારતનું નગર આયોજન

શિલ્પ અને સ્થાપત્ય (પ્રકરણ-3)

સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના અવશેષો

1. શિલ્પ અને સ્થાપત્ય : વ્યાખ્યા

સૌથી પહેલા બે મુખ્ય શબ્દો સમજવા જરૂરી છે:

• શિલ્પકલા (Sculpture): શિલ્પી પોતાના મનમાં જાગતા ભાવોને ટાંકણા અને હથોડી વડે પથ્થર, લાકડા કે ધાતુ પર કંડારે તેને શિલ્પકલા કહેવાય.
• સ્થાપત્ય (Architecture): સંસ્કૃતમાં સ્થાપત્ય માટે 'વાસ્તુ' શબ્દ વપરાય છે. તેનો અર્થ મકાનો, નગરો, કૂવાઓ, કિલ્લાઓ અને મંદિરોનું બાંધકામ થાય છે.

💡 Trick: શિલ્પ = નાની મૂર્તિ (હથોડી-ટાંકણું).
સ્થાપત્ય = મોટું બાંધકામ (મકાન/નગર).

2. પ્રાચીન ભારતનું નગર આયોજન

પ્રાચીન ભારતના નગરો મુખ્યત્વે ત્રણ વિભાગોમાં વહેંચાયેલા હતા:

1. શાસક અધિકારીઓનો ગઢ (Citadel): આ ભાગ સૌથી ઊંચાઈ પર હોતો.
2. અન્ય અધિકારીઓનું આવાસ (Upper Town): આ ભાગ રક્ષણાત્મક દીવાલોથી સુરક્ષિત હતો અને અહીં 2-5 ઓરડાવાળા મકાનો હતા.
3. સામાન્ય નગરજનોના આવાસ (Lower Town): આ ભાગ નીચાણવાળા વિસ્તારમાં હતો, જ્યાં મકાનો હાથે ઘડેલી ઈંટોના હતા.

3. મોહેં-જો-દડો (Mohenjo-Daro)

અર્થ: મોહેં-જો-દડોનો અર્થ 'મરેલાનો ટેકરો' થાય છે. ઈ.સ. 1922માં રખાલદાસ બેનર્જી અને દયારામ સહાનીને પાકિસ્તાનના લારખાના જિલ્લામાંથી આ નગર મળ્યું હતું.

(A) રસ્તાઓ (Roads)

• રસ્તાઓ 9.75 મીટર પહોળા હતા.
• નાના રસ્તાઓ મોટા રસ્તાઓને કાટખૂણે મળતા હતા.
• રસ્તાની બાજુમાં રાત્રિપ્રકાશ માટેના થાંભલા હોવાનું મનાય છે.
• રાજમાર્ગો સીધા હતા, ક્યાંય વળાંક નહોતા લેતા. આ પ્રાચીન સમયની વિશિષ્ટતા હતી.

(B) ગટર યોજના (Drainage System)

• આ નગરની સૌથી વિશિષ્ટ બાબત તેની ગટર યોજના હતી.
• આવી ગટર યોજના સમકાલીન વિશ્વમાં માત્ર ભૂમધ્ય સમુદ્રના ક્રીટ (Crete) ટાપુ સિવાય ક્યાંય નહોતી.
• દરેક મકાનનું પાણી નાની ગટરમાં અને ત્યાંથી મોટી ગટરમાં જતું.
• સફાઈ માટે અમુક અંતરે ઢાંકણા હતા. આ દર્શાવે છે કે તેઓ સ્વચ્છતા અને આરોગ્યના કેટલા આગ્રહી હશે!

(C) જાહેર સ્નાનાગાર (Great Bath)

અહીંથી એક વિશાળ સ્નાનાગાર મળી આવ્યું છે. તેના માપ યાદ રાખવા ખૂબ જરૂરી છે:

લંબાઈ	પહોળાઈ	ઊંડાઈ
12.19 મીટર	7.01 મીટર	2.42 મીટર

• ગરમ પાણી અને ઠંડા પાણીની વ્યવસ્થા હતી.
• કપડાં બદલવા માટે નાની ઓરડીઓ હતી.

🎵 યાદ રાખવાનું ગીત (Dimensions):
"બાર (12) ગયા નાહવા, સાત (7) વાગે સવારે,
ડૂબકી મારી અઢી (2.42) ફૂટની, મોહેં-જો-દડોના કિનારે!"
(12 લંબાઈ, 7 પહોળાઈ, 2.42 ઊંડાઈ)

4. હડપ્પા (Harappa)

સર જ્હોન માર્શલ અને કર્નલ મેકેના નેતૃત્વ નીચે 1921માં દયારામ સહાનીએ શોધ્યું.

• સ્થળ: પંજાબ (પાકિસ્તાન) ના મોન્ટેગોમરી જિલ્લામાં.
• રાવી નદીના કિનારે.
• હડપ્પા પાસેથી તાંબા અને કાંસાના ઓજારો મળ્યા, તેથી તેને 'તામ્ર-કાંસ્ય યુગ' ની સંસ્કૃતિ કહે છે.
• આ નગર સામ્રાજ્યનું 'વડું મથક' હોવાનું મનાય છે.

🧠 Confusion Point: મોહેં-જો-દડો = લારખાના જિલ્લો.
હડપ્પા = મોન્ટેગોમરી જિલ્લો.
યાદ રાખો: "હડપ્પા માં મોટો અક્ષર 'મ' આવે છે -> મોન્ટેગોમરી".

5. ધોળાવીરા (Dholavira)

ભુજથી લગભગ 140 કિમી દૂર ભચાવ તાલુકાના ખદીર બેટ માં આવેલું છે.

• વિશેષતા: સામાન્ય રીતે નગરો બે ભાગમાં હોય, પણ ધોળાવીરા ત્રણ ભાગમાં (Tri-part) છે.
  1. સીટાડેલ (કિલ્લો)
  2. ઉપલું નગર
  3. નીચલું નગર
• સૌથી મોટો ગુણ: અહીં વરસાદના પાણીના શુદ્ધિકરણ (Rainwater Harvesting) ની વ્યવસ્થા હતી.
• નગરની કિલ્લેબંધીનો રંગ સફેદ હતો.

6. લોથલ (Lothal)

અમદાવાદ જિલ્લાના ધોળકા તાલુકામાં ભોગવો નદીના કિનારે આવેલું છે.

• લોથલ પ્રાચીન સમયમાં એક સમૃદ્ધ બંદર હતું.
• ધક્કો (Dockyard): વહાણોને લાંગરવા માટે અહીં એક લંબચોરસ કુંડ (Dockyard) મળ્યો છે.
• અહીં મણકા બનાવવાની ફેક્ટરી પણ મળી આવી છે.
• આ ભારતનું આંતરરાષ્ટ્રીય બંદર હતું.

🚢 Trick: "લોથલ એટલે લાશ (Lash)... પણ અહીં લાશ નહીં, વહાણો લાંગરતા હતા! (Dockyard)"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

તૈયાર છો? ચાલો જોઈએ તમને કેટલું યાદ રહ્યું!

Score: 0 / 30