સાંસ્કૃતિક વારસાના સંરક્ષણની આપશ્યકતા અને અનિવાર્યતા
આપણા વારસાનું જતન
પ્રસ્તાવના: ભારતનો વારસો વૈવિધ્યપૂર્ણ અને સમૃદ્ધ છે. આપણા પૂર્વજોએ આપણને કુદરતી અને સાંસ્કૃતિક વારસાની અમૂલ્ય ભેટ આપી છે. આ વારસો ભારતની ઓળખ છે, અને તેની જાળવણી કરવી એ આપણી પ્રાથમિક ફરજ છે.
1 વારસાના સંરક્ષણની આવશ્યકતા (Need)
આપણો વારસો દેશ માટે માર્ગદર્શક છે. ભૂતકાળમાં કરેલી ભૂલો ભવિષ્યમાં ન થાય તે માટે વારસો આપણને માર્ગદર્શન આપે છે. તેને સાચવવો શા માટે જરૂરી છે?
- દેશની ઓળખ અને ગૌરવ: જે દેશ પોતાનો વારસો જાળવી શકતો નથી, તેનું અસ્તિત્વ પણ જોખમમાં મુકાય છે. વારસો એ દેશની 'ઓળખ' (Identity) છે.
- આર્થિક લાભ અને પ્રવાસન: પ્રાચીન સ્મારકો અને ઐતિહાસિક સ્થળો જોવા દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓ આવે છે. જેનાથી પ્રવાસન ઉદ્યોગ (Tourism) નો વિકાસ થાય છે અને દેશને વિદેશી હૂંડિયામણ (વિદેશી નાણું) મળે છે.
- નવી પેઢી માટે પ્રેરણા: આપણા ઐતિહાસિક ગ્રંથો, શિલ્પ-સ્થાપત્યો અને કળાઓ આવનારી પેઢી માટે પ્રેરણાસ્રોત છે. તેમાંથી તેઓ ભવ્ય ભૂતકાળ વિશે જાણી શકે છે.
- વૈવિધ્યમાં એકતા: ભારતની વિવિધતામાં રહેલી એકતા આપણા સાંસ્કૃતિક વારસાને આભારી છે. તેને જાળવવાથી રાષ્ટ્રીય એકતા મજબૂત બને છે.
2 વારસાના સંરક્ષણની અનિવાર્યતા (Urgency/Inevitability)
આજે આપણો અમૂલ્ય વારસો અનેક જોખમોનો સામનો કરી રહ્યો છે. જો તેને અત્યારે નહિ સાચવીએ તો ભવિષ્યમાં તે નષ્ટ થઈ જશે. તેથી તેનું સંરક્ષણ અનિવાર્ય (ફરજિયાત) બની ગયું છે.
કયા પરિબળો વારસાને નુકસાન પહોંચાડી રહ્યા છે?
- 1. કુદરતી પરિબળો: ભૂકંપ, પૂર, વાવાઝોડું કે સુનામી જેવી કુદરતી આપત્તિઓથી પ્રાચીન મંદિરો અને ઇમારતોને ભારે નુકસાન થાય છે.
- 2. માનવસર્જિત પરિબળો: ઝડપી ઔદ્યોગિકીકરણ (ઉદ્યોગોનો વિકાસ), શહેરીકરણ અને વધતી જતી વસ્તીના કારણે ઐતિહાસિક સ્થળોની આસપાસ દબાણો વધી રહ્યા છે.
- 3. પ્રદૂષણની અસર: હવા અને પાણીના પ્રદૂષણથી આરસપહાણ કે પથ્થરની ઇમારતો ઝાંખી પડી રહી છે. (દા.ત. આગ્રાના તાજમહેલ પર મથુરાની રિફાઇનરીના ધુમાડાથી થતી 'એસિડ રેઇન' ની અસર).
- 4. ચોરી અને દાણચોરી: આપણી અમૂલ્ય પ્રાચીન મૂર્તિઓ, સિક્કાઓ અને શિલ્પોની વિદેશોમાં દાણચોરી (Smuggling) થાય છે. કેટલાક સ્વાર્થી તત્વો પૈસા કમાવવા માટે આ અમૂલ્ય વારસાને ચોરી જાય છે.
- 5. લોકોની બેદરકારી: પ્રવાસન સ્થળોએ લોકો કચરો ફેંકે છે, દીવાલો પર પોતાના નામ કોતરીને સ્મારકોને વિરૂપ (ખરાબ) કરે છે. ઐતિહાસિક સ્થળો પ્રત્યે લોકોમાં જાગૃતિનો અભાવ છે.
કુદરત, માનવ, પ્રદૂષણ, ચોરી, બેદરકારી.
"તાજમહેલને ઝાંખો પાડે, કારખાનાનો ધુમાડો,
દીવાલો પર નામ લખીને, વારસો ના બગાડો,
મૂર્તિઓની ચોરી રોકો, દેશનું ગૌરવ વધારો,
આપણો વારસો આપણી શાન, જાળવી રાખવો ધર્મ અમારો!"
3 આપણી ફરજ (Our Duty)
વારસાનું રક્ષણ એ માત્ર સરકારની નહિ, પણ દરેક નાગરિકની પવિત્ર ફરજ છે. આપણે શાળા-કોલેજોમાં વિદ્યાર્થીઓને આ અંગે જાગૃત કરવા જોઈએ. પ્રવાસ દરમિયાન શિસ્ત જાળવવી જોઈએ અને ઐતિહાસિક સ્મારકોની આસપાસ સ્વચ્છતા રાખવી જોઈએ.
સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)
ઉપર આપેલી વારસાના જતનની માહિતીને આધારે તમારું જ્ઞાન ચકાસો!
