જૈન મંદિરો અને મધ્યકાલીન સ્થાપત્યો 30 MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

જૈન મંદિરો (દેરાસરો) અને મધ્યકાલીન સ્થાપત્ય

આકૃતિ: ભારતનો સાંસ્કૃતિક વારસો

1

જૈન મંદિરો (દેરાસરો)

ભારતમાં વિવિધ સ્થળોએ જૈન મંદિરો આવેલા છે, જે શિલ્પ અને સ્થાપત્ય કલાની દ્રષ્ટિએ અદભુત છે. જૈન મંદિરોને 'દેરાસર' પણ કહેવામાં આવે છે.

(A) રાજગૃહ (રાજગીર) ના મંદિરો

બિહારમાં આવેલા રાજગૃહ (રાજગીર) માં પાંચ જૈન મંદિરો આવેલા છે. પહાડો પર આવેલા આ મંદિરો અત્યંત સુંદર છે.

• આ પાંચ પહાડીઓના નામ છે: વૈભાર, વિપુલાચલ, રત્નગિરી, ઉદયગિરી અને શ્રમણગિરી.
• અહીં ભગવાન મહાવીર સ્વામી પધાર્યા હોવાની માન્યતા છે.

🧠 Memory Trick (રાજગીરની 5 ટેકરીઓ):
"રાજગીરમાં વૈવિ (વૈભાર, વિપુલાચલ) નામની છોકરી રઉશ (રત્નગિરી, ઉદયગિરી, શ્રમણગિરી) કરવા ગઈ."

(B) પાલિતાણા (શત્રુંજય પર્વત)

• ગુજરાતના ભાવનગર જિલ્લામાં શત્રુંજય પર્વત પર પાલિતાણા આવેલું છે.
• અહીં 863 જેટલા જૈન દેરાસરો આવેલા છે. તેને "મંદિરોનું શહેર" પણ કહેવાય છે.
• જૈન ધર્મના પ્રથમ તીર્થંકર ઋષભદેવ (આદિનાથ) ની મૂર્તિ અહીં બિરાજમાન છે.

2

દેલવાડાના જૈન મંદિરો (આબુ)

રાજસ્થાનમાં અરવલ્લીની ગિરિમાળામાં આવેલા માઉન્ટ આબુ પર 'દેલવાડાના જૈન મંદિરો' આવેલા છે. તે આરસપહાણ (White Marble) ની સુંદર કોતરણી માટે જગવિખ્યાત છે.

સ્થાપત્યની વિશેષતા: શ્વેત આરસપહાણ (White Marble) ની બારીક કોતરણી

મુખ્ય બે મંદિરો:

• 1. વિમલ વસહી (Vimal Vasahi):
  ગુજરાતના સોલંકી રાજા ભીમદેવ પહેલાના મંત્રી વિમલશાહે આ મંદિર બંધાવ્યું હતું. તે 1031 માં બંધાયું હતું. આમાં જૈન તીર્થંકર આદિનાથ ની મૂર્તિ છે.
• 2. લૂણ વસહી (Luna Vasahi):
  ગુજરાતના મંત્રીઓ વસ્તુપાળ અને તેજપાળે આ મંદિર બંધાવ્યું હતું. આ મંદિર 1230 માં બંધાયું હતું. અહીં 22મા તીર્થંકર નેમીનાથ ની મૂર્તિ છે. આરસની છત પર આભૂષણ જેવી કોતરણી છે.

🎶 યાદ રાખવાનું ગીત:

"આબુ પર્વત રાજસ્થાનમાં, દેલવાડાની શાન,
વિમલશાહે વિમલ વસહી, બાંધ્યું છે મહાન,
વસ્તુપાળ-તેજપાળની, લૂણ વસહી ઓળખાણ,
આરસની કોતરણી જોઈ, દુનિયા થઈ કુરબાન!"

3

મધ્યકાલીન સ્થાપત્ય (Medieval Architecture)

મધ્યયુગ દરમિયાન ભારતમાં મસ્જિદો, મિનારાઓ, શાહી મહેલો, પુલો, તળાવો અને વાવોનું નિર્માણ થયું. આ સમયમાં ઇસ્લામિક અને હિન્દુ સ્થાપત્ય શૈલીનો સુંદર સમન્વય જોવા મળે છે.

(A) દિલ્હી સલ્તનત સમયના સ્થાપત્યો

• કુતુબમિનાર (દિલ્હી): ભારતનો સૌથી ઊંચો પથ્થરનો મિનારો છે. તેની ઊંચાઈ 72.5 મીટર છે.
  નિર્માણ: ગુલામ વંશના સ્થાપક કુતુબુદ્દીન ઐબકે શરૂ કરાવ્યું, અને તેના જમાઈ ઇલ્તુતમિશે તેને પૂર્ણ કરાવ્યું.
• કુવ્વત-ઉલ-ઇસ્લામ મસ્જિદ: કુતુબુદ્દીન ઐબકે દિલ્હીમાં જ આ મસ્જિદનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.
• અઢાઈ દિન કા ઝોંપડા (અજમેર): આ એક મસ્જિદ છે. તેનું નિર્માણ પણ કુતુબુદ્દીન ઐબકે રાજસ્થાનના અજમેરમાં કરાવ્યું હતું.

ટ્રીક: કુતુબુદ્દીનના 3 કામ = કુતુબમિનાર, કુવ્વત મસ્જિદ, અઢાઈ દિન ઝોંપડા

4

ગુજરાતનું સ્થાપત્ય (Gujarat Architecture)

ગુજરાતમાં સોલંકી યુગ અને સલ્તનત યુગ દરમિયાન અદભુત સ્થાપત્યોનું નિર્માણ થયું. ગુજરાતના સ્થાપત્યને સુવર્ણકાળ ગણવામાં આવે છે.

1. મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર (મહેસાણા)

• નિર્માણ: ઇ.સ. 1026 માં સોલંકી રાજા ભીમદેવ પ્રથમ ના સમયમાં.
• શૈલી: આ મંદિર ઈરાની શૈલી માં બનેલું છે.
• વિશેષતા: મંદિરનું પ્રવેશદ્વાર પૂર્વ દિશામાં છે, જેથી સૂર્યનું પહેલું કિરણ સીધું ગર્ભગૃહમાં રહેલી સૂર્યપ્રતિમાના મુગટના મધ્યમાં રહેલા મણિ પર પડે છે અને સમગ્ર મંદિર પ્રકાશથી ઝળહળી ઊઠે છે.
• મંદિરની બહાર જળકુંડ (રામકુંડ) છે, જેની ચારે બાજુ 108 જેટલા નાના મંદિરો આવેલા છે.

🧠 Memory Hack: "મોઢેરામાં ભીમ સવારે પૂર્વ દિશામાં ફરીને 108 વાર ઈરાની સૂર્ય-નમસ્કાર કરતો!" (ભીમદેવ-1, પૂર્વ દિશા, 108 મંદિરો, ઈરાની શૈલી).

2. રુદ્ર મહાલય (સિદ્ધપુર)

• સ્થળ: પાટણ જિલ્લાના સિદ્ધપુરમાં આવેલો છે.
• નિર્માણ: મૂળરાજ સોલંકીએ બાંધકામ શરૂ કરાવ્યું અને સિદ્ધરાજ જયસિંહે તેને પૂર્ણ કરાવ્યું.
• આ એક ભવ્ય સાત માળનો મહેલ હતો, જેના અત્યારે માત્ર અવશેષો (સ્તંભો અને તોરણો) જ બચ્યા છે.

3. સીદી સૈયદની જાળી (અમદાવાદ)

• લાલ દરવાજા વિસ્તારમાં આવેલી આ મસ્જિદની પથ્થરની જાળીઓ વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.
• તેમાં એક જ પથ્થરમાંથી વૃક્ષની ડાળીઓ (કલ્પવૃક્ષ) અને ભૌમિતિક આકારોની અત્યંત બારીક કોતરણી કરવામાં આવી છે.

4. રાણીની વાવ (પાટણ) અને અન્ય સ્થાપત્યો

• રાણીની વાવ (પાટણ): ભીમદેવ પ્રથમના પત્ની રાણી ઉદયમતિએ પ્રજા માટે પાણીની વ્યવસ્થા કરવા આ 7 માળ ઊંડી વાવ બંધાવી હતી. (તેને 2014 માં UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટનો દરજ્જો મળ્યો છે).
• કાંકરિયા તળાવ (અમદાવાદ): સુલતાન કુતુબુદ્દીને બંધાવ્યું હતું. (જૂનું નામ: હૌજ-એ-કુતુબ).
• ઝૂલતા મિનારા (અમદાવાદ): કાલુપુર / ગોમતીપુરમાં આવેલા આ મિનારાનું રહસ્ય આજે પણ અકબંધ છે (એક મિનારો હલાવો તો બીજો ધ્રુજે છે).

🎶 ગુજરાત સ્થાપત્ય ગીત:

"પાટણમાં વાવ બંધાવી રાણી ઉદયમતિએ,
મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર રચ્યું ભીમદેવે,
અમદાવાદમાં કાંકરિયું કુતુબુદ્દીનની શાન,
સીદી સૈયદની જાળીમાં દેખાય કલાનું જ્ઞાન!"

5

દક્ષિણ ભારતનું સ્થાપત્ય (હમ્પી)

દક્ષિણ ભારતમાં વિજયનગર સામ્રાજ્યની રાજધાની હમ્પી હતી. અહીં કૃષ્ણદેવરાયના સમયમાં સ્થાપત્ય કલાનો અદભુત વિકાસ થયો.

• અહીં વિઠ્ઠલ સ્વામી મંદિર અને હજારા રામ મંદિર આવેલા છે.
• મંદિરોના સ્તંભો પર દેવો, મનુષ્યો, પશુઓ અને નર્તકોની કલાત્મક કોતરણી કરવામાં આવી છે.

📚 અગાઉની મહત્વપૂર્ણ પોસ્ટ્સ (ચૂકવા જેવી નથી!)

તમારી તૈયારીને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે નીચેની લિંક્સ પર ક્લિક કરી અન્ય સ્થાપત્યો વિશે જાણો:

🏛️ પ્રાચીન ભારતનું નગર આયોજન અને 30 MCQ 🦁 મૌર્ય કાલીન કલા (અશોકના સ્તંભો અને શિલાલેખો) + 30 MCQ ⛰️ ગુફા સ્થાપત્ય અને ગુજરાતની ગુફાઓ + 30 MCQ 🛕 રથ મંદિરો, મંદિર સ્થાપત્ય અને ગોપુરમ સ્થાપત્યો + 30 MCQ

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપર આપેલી માહિતીને આધારે તમારું જ્ઞાન ચકાસો! સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30