ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 16: ઉદારીકરણ, ખાનગીકરણ અને વૈશ્વિકીકરણ (30 MCQ)

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રકરણ 16: આર્થિક ઉદારીકરણ અને વૈશ્વિકીકરણ

1

૧૯૯૧ ની નવી આર્થિક નીતિ

ભારતે 1947માં આઝાદી મેળવ્યા પછી ઝડપી વિકાસ માટે ઈ.સ. 1950માં આયોજન પંચ (Planning Commission) ની રચના કરી. પંચવર્ષીય યોજનાઓ અમલમાં મૂકી, પરંતુ આર્થિક વિકાસમાં ધારી સફળતા મળી નહીં.

આથી સરકારે ભૂતકાળની ભૂલો સુધારીને જુલાઈ 1991 માં નવી આર્થિક નીતિ (New Economic Policy) અમલમાં મૂકી. જેના મુખ્ય ત્રણ સ્તંભ હતા:

LPG મોડલ: L = ઉદારીકરણ, P = ખાનગીકરણ, G = વૈશ્વિકીકરણ

2

આર્થિક ઉદારીકરણ (Liberalization)

સરકારના અંકુશો અને નિયંત્રણો ખાનગી ક્ષેત્ર પરથી ક્રમશઃ (ધીમે ધીમે) ઘટાડવામાં આવે અને વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે, તેને આર્થિક ઉદારીકરણ કહે છે.

ઉદારીકરણના મુખ્ય સુધારાઓ:

• 18 ઉદ્યોગો (સંરક્ષણ, રેલવે વગેરે) સિવાયના અન્ય તમામ ઉદ્યોગો માટે પરવાના પદ્ધતિ (Licence system) નાબૂદ કરવામાં આવી.
• રેલવે, પરમાણુ ક્ષેત્ર અને સંરક્ષણ સિવાયના તમામ ક્ષેત્રો ખાનગી ક્ષેત્ર (Private Sector) માટે ખુલ્લા મુકાયા.
• જે ઉદ્યોગો પ્રદૂષણ ન ફેલાવતા હોય, તેમની સ્થાપના માટે કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી લેવાની પ્રક્રિયા રદ કરવામાં આવી.

ઉદારીકરણના લાભ (Advantages):

• ✅ ખાનગી ક્ષેત્રને મુક્ત વિકાસની તક મળી, જેનાથી દેશમાં ઉત્પાદન વધ્યું.
• ✅ વિદેશી વ્યાપારને ઉત્તેજન મળ્યું અને વિદેશી હૂંડિયામણ (Foreign Exchange) માં વધારો થયો.
• ✅ દેશમાં આંતરમાળખાકીય સગવડો (રસ્તા, વીજળી, સંદેશાવ્યવહાર) માં વધારો થયો.

ઉદારીકરણના ગેરલાભ (Disadvantages):

• ❌ ખાનગી ક્ષેત્ર વધ્યું, પણ ઈજારાશાહી (Monopoly) ઘટી નહીં.
• ❌ કૃષિ ક્ષેત્રની અવગણના થઈ, માત્ર ઉદ્યોગો પર જ ધ્યાન અપાયું.
• ❌ આવકની અસમાનતા વધી (અમીર વધુ અમીર અને ગરીબ વધુ ગરીબ બન્યા).
• ❌ આયાત વધી અને નિકાસ ઘટી, જેથી દેશનું વિદેશી દેવું વધ્યું.

🧠 Memory Hack (શોર્ટ ટ્રીક):
• ઉદારીકરણનો અર્થ: નિયમો "ઉદાર" (ઢીલા) કરવા.
• 3 અપવાદો યાદ રાખો (સરકારે પોતાની પાસે રાખ્યા): રેલવે, પરમાણુ અને સંરક્ષણ.

3

ખાનગીકરણ (Privatization)

રાજ્ય હસ્તકના (સરકારી માલિકીના) ઔદ્યોગિક સાહસોની માલિકી અથવા તેનું સંચાલન ખાનગી ક્ષેત્રને (Private Sector) સોંપી દેવાની પ્રક્રિયાને 'ખાનગીકરણ' કહે છે.

ખાનગીકરણ કરવાની બે મુખ્ય પદ્ધતિઓ:

1. પહેલા જે ઉદ્યોગો માત્ર સરકાર માટે અનામત હતા, તે ક્ષેત્રો ખાનગી ઉદ્યોગો માટે ખુલ્લા મૂકવા.
2. રાજ્ય પોતાની માલિકી રાખે અને સંચાલન ખાનગી કંપનીને સોંપે અથવા સંચાલન રાજ્ય કરે અને માલિકી ખાનગી કંપનીને સોંપે.

ખાનગીકરણના લાભ (Advantages):

• ✅ દેશમાં ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે ઉત્પાદનમાં વધારો થયો.
• ✅ મૂડીલક્ષી અને વપરાશી વસ્તુઓના ઉત્પાદનને વેગ મળ્યો.
• ✅ જાહેર ક્ષેત્રના (સરકારી) એકમોની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થયો (કારણ કે ખાનગી કંપનીઓ વધુ સારી રીતે મેનેજમેન્ટ કરે છે).

ખાનગીકરણના ગેરલાભ (Disadvantages):

• ❌ આર્થિક સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ થયું, જેનાથી ઈજારાશાહી (Monopoly) ને વેગ મળ્યો.
• ❌ નાના અને ગૃહ ઉદ્યોગોનો યોગ્ય વિકાસ થઈ શક્યો નહીં (માત્ર મોટા ઉદ્યોગોને જ ફાયદો થયો).
• ❌ ભાવો પર અંકુશ રહ્યો નહીં, પરિણામે ભાવવધારો (Inflation) ની સમસ્યા ઊભી થઈ.

🧠 Memory Hack: "સરકારી કંપની પ્રાઈવેટના હાથમાં જાય = ખાનગીકરણ."

4

વૈશ્વિકીકરણ (Globalization)

દેશના અર્થતંત્રને વિશ્વના અર્થતંત્ર સાથે જોડવાની પ્રક્રિયા એટલે વૈશ્વિકીકરણ. આના લીધે ચીજવસ્તુઓ, સેવાઓ, ટેકનોલોજી અને શ્રમનો પ્રવાહ વિશ્વમાં સરળતાથી મળી રહે છે.

વૈશ્વિકીકરણમાં કયા સુધારા થયા?

• બે દેશો વચ્ચે વ્યાપારના અવરોધો (Trade Barriers) દૂર કરવા.
• મૂડી (Capital) અને ટેકનોલોજીની હેરફેર માટે મુક્ત વાતાવરણ બનાવવું.
• વિશ્વના અલગ-અલગ દેશો વચ્ચે શ્રમ (મજૂરો/કારીગરો) ની મુક્ત હેરફેર થવા દેવી.

વૈશ્વિકીકરણના લાભ (Advantages):

• ✅ દેશમાં વિદેશી મૂડીરોકાણ (FDI) ને પ્રોત્સાહન મળ્યું.
• ✅ વિકસિત દેશોની આધુનિક ટેકનોલોજી અને નવી વસ્તુઓ આપણને સરળતાથી મળવા લાગી.
• ✅ ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશો આંતરરાષ્ટ્રીય હરીફાઈ (Global Competition) માં ટકી રહેવાની ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરી શક્યા.

વૈશ્વિકીકરણના ગેરલાભ (Disadvantages):

• ❌ ગરીબી અને બેરોજગારીની સમસ્યા હલ કરવામાં ધારી સફળતા મળી નહીં.
• ❌ વિકાસશીલ દેશોને નિકાસ (Export) ના પ્રમાણમાં જે લાભ મળવા જોઈએ તે પૂરતા પ્રમાણમાં મળ્યા નથી.
• ❌ મોટા ઉદ્યોગોને વધુ ફાયદો થયો, જ્યારે નાના ઉદ્યોગો હરીફાઈમાં ટકી શક્યા નહીં.

🎵 યાદ રાખવાનું ગીત (LPG સ્પેશિયલ):
"૧૯૯૧ ની સાલમાં આવી નવી આર્થિક નીતિ,
LPG ના નામે જાણીતી થઈ આખી દુનિયાની રીતિ.
નિયમો ઢીલા કર્યા તે 'ઉદારીકરણ' કહેવાય,
સરકારી કંપની પ્રાઇવેટ થાય તે 'ખાનગીકરણ' ગણાય.
દેશ જોડાયો દુનિયા સાથે, તે 'વૈશ્વિકીકરણ' થાય,
મોટા ઉદ્યોગો માલામાલ થયા, પણ નાના રહી ગયા હાય!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો અને તમારું જ્ઞાન ચકાસો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30

અગાઉના મહત્વના પ્રકરણો (Must Read)

🏛️

પ્રકરણ 3 - ભાગ 1

પ્રાચીન ભારતનું
નગર આયોજન

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

🦁

પ્રકરણ 3 - ભાગ 2

મૌર્ય કાલીન કલા
(સ્તૂપ અને સ્તંભ)

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

⛰️

પ્રકરણ 3 - ભાગ 3

ગુફા સ્થાપત્ય અને
ગુજરાતની ગુફાઓ

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

🛕

પ્રકરણ 3 - ભાગ 4

રથ મંદિરો, મંદિર અને
ગોપુરમ સ્થાપત્ય

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

🌲

પ્રકરણ 9

જંગલોનું વર્ગીકરણ અને
તેના પ્રકારો

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

🛣️

પ્રકરણ 14

પરિવહન અને સડક
માર્ગોનું વર્ગીકરણ

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

💰

પ્રકરણ 15

આર્થિક વિકાસ અને
આર્થિક વૃદ્ધિ

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો