આર્થિક વિકાસ અને આર્થિક વૃદ્ધિનો તફાવત યાદ રાખવાની શોર્ટ ટ્રીક | ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રકરણ 15: આર્થિક વિકાસ

ચાર્ટ: આર્થિક વિકાસની સમજૂતી

1

આર્થિક વિકાસ એટલે શું? (Economic Development)

આજના આધુનિક યુગમાં વિશ્વનો પ્રત્યેક દેશ વિકાસ માટે પ્રયત્ન કરે છે. પરંતુ વિકાસ એ માત્ર આર્થિક જ નહીં, અનેક પાસાં ધરાવતી એક સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે. ભારતે આઝાદી પછી આર્થિક વિકાસ સાધવા પર વિશેષ ભાર મૂક્યો છે.

આર્થિક વિકાસ એ સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે.

આર્થિક વિકાસના મુખ્ય ત્રણ (3) લક્ષણો:

કોઈપણ દેશનો આર્થિક વિકાસ થઈ રહ્યો છે તેમ ક્યારે કહેવાય? જ્યારે નીચેની ત્રણ બાબતો જોવા મળે:

• ૧. દેશની રાષ્ટ્રીય આવકમાં સતત વધારો થવો:
  દેશની કુલ આવકને રાષ્ટ્રીય આવક (National Income) કહેવામાં આવે છે. આર્થિક વિકાસમાં દેશની કુલ આવક વધવી જરૂરી છે.
• ૨. દેશની માથાદીઠ આવકમાં વધારો થવો:
  દેશની કુલ રાષ્ટ્રીય આવકને દેશની કુલ વસ્તી વડે ભાગતાં જે આંકડો મળે તેને માથાદીઠ આવક (Per Capita Income) કહેવાય છે.
  (સૂત્ર: માથાદીઠ આવક = કુલ રાષ્ટ્રીય આવક ÷ કુલ વસ્તી)
• ૩. લોકોના જીવનધોરણમાં સુધારો થવો:
  માત્ર આવક વધે તે પૂરતું નથી. લોકોના જીવનધોરણ (Standard of Living) માં સુધારો થવો જોઈએ. એટલે કે લોકોને અનાજ, કપડાં, રહેઠાણ, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને વાહનવ્યવહારની સુવિધાઓ વધુ સારી રીતે મળવી જોઈએ.

🧠 Memory Hack (યાદ રાખવાની શોર્ટ ટ્રીક):
આર્થિક વિકાસના ૩ સ્તંભ = રાષ્ટ્રીય આવક + માથાદીઠ આવક + સારું જીવનધોરણ.
(આ ત્રણેય વધે એટલે દેશનો આર્થિક વિકાસ થયો ગણાય!)

2

આર્થિક વૃદ્ધિ અને આર્થિક વિકાસ વચ્ચેનો તફાવત

સામાન્ય રીતે 'આર્થિક વૃદ્ધિ' (Economic Growth) અને 'આર્થિક વિકાસ' (Economic Development) બંને શબ્દોનો અર્થ 'વધારો થવો' એવો જ થાય છે, પરંતુ અર્થશાસ્ત્ર (Economics) માં આ બંને વચ્ચે ચોક્કસ તફાવત છે.

આ તફાવતને આપણે ત્રણ (3) મુદ્દાઓ દ્વારા સરળતાથી સમજી શકીએ:

૧. વિકાસની પ્રક્રિયાના આધારે (Based on Process):

• આર્થિક વિકાસ: આ એક ગુણાત્મક (Qualitative) પ્રક્રિયા છે. આર્થિક વિકાસ એ પ્રથમ અવસ્થા છે. (એટલે કે પહેલા વિકાસ થાય છે).
• આર્થિક વૃદ્ધિ: આ એક પરિમાણાત્મક (Quantitative - આંકડાકીય) પ્રક્રિયા છે. આર્થિક વિકાસ પછીની અવસ્થાને આર્થિક વૃદ્ધિ કહેવાય છે.

૨. અર્થતંત્રમાં થતા પરિવર્તનના આધારે (Based on Changes):

• આર્થિક વિકાસ: અર્થતંત્રમાં થતા નવા સંશોધનોના આધારે ઉત્પાદનમાં વધારો થાય, તો તે આર્થિક વિકાસ છે.
  (દા.ત. ખેતીમાં ઘઉં કે ડાંગરના નવા હાઇબ્રિડ બિયારણો શોધાય અને ઉત્પાદન અનેકગણું વધે).
• આર્થિક વૃદ્ધિ: કોઈ નવું સંશોધન ન થાય, પરંતુ માત્ર ખેડાણલાયક જમીનમાં વધારો થવાથી ખેતીલાયક ઉત્પાદન વધે, તો તેને આર્થિક વૃદ્ધિ કહે છે.

૩. વિકસિત અને વિકાસશીલ દેશોના સંદર્ભમાં (Based on Countries):

• આર્થિક વિકાસ: ભારત, શ્રીલંકા કે બ્રાઝિલ જેવા વિકાસશીલ (Developing) દેશોની રાષ્ટ્રીય આવકમાં થતો વધારો 'આર્થિક વિકાસ' કહેવાય છે.
• આર્થિક વૃદ્ધિ: અમેરિકા, રશિયા, જાપાન જેવા વિકસિત (Developed) દેશોની રાષ્ટ્રીય આવકમાં થતો વધારો 'આર્થિક વૃદ્ધિ' કહેવાય છે. (કારણ કે તેમનો વિકાસ પહેલેથી જ થઈ ચૂક્યો છે, હવે માત્ર આંકડા વધે છે).

🧠 Memory Hack (શોર્ટ ટ્રીક):
• વિકાસ = ગુણાત્મક બાબત + નવું સંશોધન + ભારત (વિકાસશીલ દેશ) ની આવક વધવી.
• વૃદ્ધિ = પરિમાણાત્મક બાબત + જમીન (આંકડા) વધવી + અમેરિકા (વિકસિત દેશ) ની આવક વધવી.

🎵 યાદ રાખવાનું ગીત (ઇકોનોમિક્સ સ્પેશિયલ):
"વિકાસ છે ગુણાત્મક, વૃદ્ધિ છે આંકડાકીય માપ,
પહેલા થાય વિકાસ, પછી વૃદ્ધિ લે છે છાપ.
નવા બિયારણ શોધાય તો વિકાસ એ કહેવાય,
જમીન વધે ને પાક વધે તો વૃદ્ધિ ગણાય.
ભારત દેશ વિકાસ કરે, અમેરિકા કરે વૃદ્ધિ,
આટલું યાદ રાખે તો પરીક્ષામાં મળે 100% સિદ્ધિ!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો અને તમારું જ્ઞાન ચકાસો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30