ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 14: પરિવહન અને સડક માર્ગોનું વર્ગીકરણ + 30 MCQ

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પરિવહન અને સડક માર્ગોનું વર્ગીકરણ

ચાર્ટ: ભારતીય સડક માર્ગોનું વર્ગીકરણ

1

પરિવહન એટલે શું? (Transportation)

એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે માનવી કે માલસામાનની હેરફેર કરવાની પ્રક્રિયાને પરિવહન (Transportation) કહે છે.

• આર્થિક મહત્વ: કોઈપણ દેશના આર્થિક વિકાસ માટે પરિવહન એ જીવાદોરી સમાન છે. વસ્તુ જ્યાં બને છે (ઉત્પાદન સ્થળ) ત્યાંથી તેને બજાર સુધી પહોંચાડવા પરિવહન અત્યંત જરૂરી છે.
• દેશની આર્થિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રગતિ પરિવહન અને સંદેશાવ્યવહારની વ્યવસ્થા પર આધાર રાખે છે.

2

ભૂમિ પરિવહન: સડક માર્ગો (Roadways)

ભારતમાં પ્રાચીન સમયથી સડક માર્ગોનું ખૂબ જ મહત્વ રહ્યું છે. સમ્રાટ અશોક અને ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના સમયમાં રાજમાર્ગો બંધાયા હોવાના પુરાવા છે.

ભારતનું સડક નેટવર્ક: વિશ્વના સૌથી મોટા સડક નેટવર્કોમાંનું એક છે!

સડક માર્ગોના મુખ્ય ફાયદા (Advantages):

• ઘર-આંગણાની સેવા: સડક માર્ગોની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે માલ કે મુસાફરને સીધા ઘર સુધી (Door-to-door) પહોંચાડે છે, જે રેલવે કે હવાઈ માર્ગમાં શક્ય નથી.
• ટૂંકા અંતર માટે સસ્તું: ઓછા અંતરની મુસાફરી અને માલસામાનની હેરફેર માટે સડક માર્ગ સૌથી સસ્તો અને અનુકૂળ છે.
• પૂરક વ્યવસ્થા: સડક માર્ગો એ રેલવે સ્ટેશન, બંદર અને હવાઈ મથકોને એકબીજા સાથે જોડતી 'પૂરક કડી' છે. (ટ્રેનમાંથી ઉતરીને ઘરે જવા રસ્તો જ જોઈએ!)
• પર્વતીય વિસ્તારોમાં ઉપયોગી: જ્યાં રેલવે લાઇન નાખવી શક્ય નથી (પહાડી વિસ્તારો), ત્યાં સડક માર્ગ આસાનીથી બનાવી શકાય છે.

🧠 Memory Hack (યાદ રાખવાની શોર્ટ ટ્રીક):
સડક માર્ગના 4 ફાયદા = ઘર, સસ્તું, પૂરક, પહાડ.
(ઘર આંગણે આવે, સસ્તું પડે, રેલવેને પૂરક બને અને પહાડ પર ચડી જાય!)

3

ભારતીય સડક માર્ગોનું વર્ગીકરણ

ભારતમાં સડકોના બાંધકામ અને તેની દેખરેખ (Management) ના આધારે તેને છ (6) ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:

૧. રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો (National Highways - NH)

• મહત્વ: આ માર્ગો દેશના સૌથી મહત્વના માર્ગો છે. તે રાજ્યોના પાટનગરો (Capitals), મોટા બંદરો અને ઔદ્યોગિક મથકોને જોડે છે.
• વહીવટ: આનું નિર્માણ અને જાળવણી કેન્દ્ર સરકાર (Central Government) કરે છે.
• સૌથી લાંબો: રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ નંબર 44 એ દેશનો સૌથી લાંબો ધોરીમાર્ગ છે. (શ્રીનગરથી કન્યાકુમારી).
• સુવર્ણ ચતુર્ભુજ યોજના (Golden Quadrilateral): દિલ્હી, મુંબઈ, ચેન્નઈ અને કોલકાતા - આ 4 મહાનગરોને જોડતો ભવ્ય ધોરીમાર્ગ.

૨. રાજ્ય ધોરીમાર્ગો (State Highways - SH)

• કાર્ય: આ માર્ગો રાજ્યના પાટનગરને જિલ્લાના મુખ્ય મથકો સાથે જોડે છે.
• વહીવટ: આનું નિર્માણ અને દેખરેખ રાજ્ય સરકાર (State Government) કરે છે.

૩. જિલ્લા માર્ગો (District Roads)

• કાર્ય: આ માર્ગો ગામડાં અને તાલુકા મથકોને જિલ્લાના મુખ્ય મથક સાથે જોડે છે.
• વહીવટ: આની દેખરેખ જિલ્લા પંચાયત કરે છે.

૪. ગ્રામીણ માર્ગો (Village Roads)

• કાર્ય: ગામડાઓને એકબીજા સાથે અને તાલુકા મથક સાથે જોડતા રસ્તા.
• વહીવટ: આ રસ્તાઓનું નિર્માણ ગ્રામ પંચાયત દ્વારા થાય છે. (પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના હેઠળ આ રસ્તાઓ પાકા બનાવવામાં આવ્યા છે).

૫. સરહદી માર્ગો (Border Roads)

• કાર્ય: દેશની સરહદ (Border) પર આવેલા દુર્ગમ અને પહાડી વિસ્તારોમાં રસ્તા બનાવવા.
• વહીવટ: આ માટે સરહદી માર્ગ સંસ્થાન (Border Roads Organisation - BRO) ની સ્થાપના ઈ.સ. 1960 માં કરવામાં આવી હતી. આ સંસ્થા દેશના સંરક્ષણ માટે ખૂબ જ અગત્યની છે.

૬. એક્સપ્રેસવે (Expressways)

• આ 4 થી 6 લેન વાળા અતિ આધુનિક અને ઝડપી માર્ગો છે.
• આ માર્ગો પર રેલવે ક્રોસિંગ કે ક્રોસ રોડ આવતા નથી (ઓવરબ્રિજ હોય છે), જેથી વાહનો ખૂબ ઝડપથી દોડી શકે.
• ઉદાહરણ: અમદાવાદ-વડોદરા એક્સપ્રેસવે. આ માર્ગ પર ટોલ ટેક્સ (Toll Tax) ભરવો પડે છે.

🎵 યાદ રાખવાનું ગીત (હાઈવે સ્પેશિયલ):
"કેન્દ્ર ચલાવે નેશનલ હાઈવે, સૌથી લાંબો ૪૪ જાય રે.
રાજ્ય સરકાર બનાવે સ્ટેટ હાઈવે, જિલ્લા પંચાયત જિલ્લાને મિલાવે.
ગ્રામ પંચાયતથી ગામડા જોડાય, ૧૯૬૦ માં BRO બોર્ડર પર જાય.
ટોલ ટેક્સ ભરીને સ્પીડમાં જવું? એક્સપ્રેસવે પર તમારે ચડવું!"

ખાસ નોંધ: સુવર્ણ ચતુર્ભુજ યોજના (Golden Quadrilateral) માં 4 શહેરો યાદ રાખવા માટે શોર્ટ ટ્રીક: 'દિ-મુ-ચે-કો' (દિલ્હી, મુંબઈ, ચેન્નઈ, કોલકાતા).

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30

અગાઉના મહત્વના પ્રકરણો (Must Read)

🏛️

પ્રકરણ 3 - ભાગ 1

પ્રાચીન ભારતનું
નગર આયોજન

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

🦁

પ્રકરણ 3 - ભાગ 2

મૌર્ય કાલીન કલા
(સ્તૂપ અને સ્તંભ)

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

⛰️

પ્રકરણ 3 - ભાગ 3

ગુફા સ્થાપત્ય અને
ગુજરાતની ગુફાઓ

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

🛕

પ્રકરણ 3 - ભાગ 4

રથ મંદિરો, મંદિર અને
ગોપુરમ સ્થાપત્ય

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

🌲

પ્રકરણ 9

જંગલોનું વર્ગીકરણ અને
તેના પ્રકારો

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

💧

પ્રકરણ 11

ભારત : જળ સંસાધન
અને સંચયન

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો