જળ સંકટ અને જળ સંસાધનોનું વ્યવસ્થાપન: વૃષ્ટિ જળ સંચયન અને જળપ્લાવિત ક્ષેત્ર વિકાસનો અભિગમ

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ભારત : જળ સંસાધન (જળ સંકટ અને સંચયન)

ચાર્ટ: જળ સંકટ અને વ્યવસ્થાપન

1

જળ સંકટ (Water Crisis)

પાણી એ કુદરત થકી મળેલી અમૂલ્ય ભેટ છે. પરંતુ આજે ભારત અને દુનિયા જળ સંકટ (પાણીની અછત) નો સામનો કરી રહ્યા છે.

જળ સંકટ માટે જવાબદાર કારણો:

• વધતી વસ્તી: વસ્તી વધતા અનાજ, રોકડિયા પાકો, શહેરીકરણ અને બદલાતા જીવનધોરણને કારણે પાણીની માંગ વધી છે.
• અનિયમિત વરસાદ: ભારતમાં વરસાદ અનિયમિત અને અનિશ્ચિત છે. પશ્ચિમ રાજસ્થાન અને દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશના આંતરિક ભાગોમાં વારંવાર દુષ્કાળ પડે છે.
• ભૂમિગત જળનો વધુ પડતો ઉપયોગ: કૂવા અને ટ્યુબવેલ દ્વારા જમીનમાંથી વધુ પડતું પાણી ખેંચવાને કારણે ભૂમિગત જળ સ્તર (Water Table) ખૂબ નીચું ગયું છે.
• પ્રદૂષણ: ઉદ્યોગોનું ગંદુ પાણી અને શહેરોની ગટરના પાણીને લીધે નદીઓ પ્રદૂષિત થઈ છે.

આંકડાકીય માહિતી:

• આજે પણ ભારતના 8% શહેરો માં પીવાના પાણીની તીવ્ર અછત છે.
• લગભગ 50% ગામડાઓ ને હજુ પણ પીવાનું શુદ્ધ પાણી મળતું નથી.

🧠 Memory Hack: જળ સંકટના ૩ 'વ': વસ્તી, વરસાદ (અનિયમિત) અને વપરાશ (વધુ પડતો).

2

જળ સંસાધનોની જાળવણી અને વ્યવસ્થાપન

પાણી મર્યાદિત છે, તેનું વિતરણ અસમાન છે અને પ્રદૂષણની સમસ્યા છે, તેથી જળ વ્યવસ્થાપન (Water Management) જરૂરી છે.

• જળ વ્યવસ્થાપનનો સૌથી સીધો સંબંધ 'વૃષ્ટિજળ' (વરસાદના પાણી) સાથે છે.
• જાળવણીના ઉપાયો:
  1. વધુમાં વધુ જળાશયોનું નિર્માણ કરવું.
  2. નદીઓના પાણીને રોકીને જળસંચય કરવો.
  3. એક નદીના બેસિનને બીજી નદીના બેસિન સાથે જોડવું (નદી જોડાણ યોજના).
  4. ભૂમિગત જળસ્તરને ઉપર લાવવાના પ્રયાસો કરવા.
• ખાસ યાદ રાખો: જળ એ રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ છે. તેનો કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

🎵 યાદ રાખવાનું ગીત:
"આઠ ટકા શહેરોમાં પાણીની તંગી, અડધા ગામડાની હાલત છે બંદી.
કૂવા-ટ્યુબવેલે જળ ખેંચી લીધા, ઉદ્યોગોએ નદીના નીર બગાડી દીધા.
જળ સંકટ ટાળવા જળાશય બનાવો, નદી જોડીને રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ બચાવો!"

3

જળ પ્લાવિત ક્ષેત્ર વિકાસ (Watershed Development)

જળ પ્લાવિત ક્ષેત્ર એ એક પ્રાકૃતિક (કુદરતી) એકમ છે. તેનો ઉપયોગ નદી બેસીન (નદી અને તેની શાખાઓનો વિસ્તાર) ના સમગ્ર વિકાસ માટે થાય છે.

મુખ્ય હેતુ: જળ અને ભૂમિનું સંરક્ષણ

[attachment_0](attachment)

• આ એક સમગ્રલક્ષી (Holistic) અભિગમ છે.
• તેમાં જમીન અને પાણીનો વૈજ્ઞાનિક ઢબે ઉપયોગ થાય છે જેથી પર્યાવરણનું સંતુલન જળવાય.
• વિકાસના કાર્યક્રમો: આ યોજનામાં જમીનનો ભેજ જાળવવો, જળસંચય કરવો, વૃક્ષારોપણ, વનીકરણ, બાગાયતી ખેતી, ગૌચર વિકાસ અને જમીન-જળ સંરક્ષણ જેવા કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે.
• લોકભાગીદારી: આ કાર્યક્રમની સફળતા માટે સ્થાનિક લોકોની ભાગીદારી (Public Participation) ખૂબ જ જરૂરી છે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો આ માટે વિવિધ યોજનાઓ ચલાવે છે.

🧠 Memory Hack: "જળ પ્લાવિત ક્ષેત્ર = નદી બેસીનનો સંપૂર્ણ વિકાસ."
તેમાં વૃક્ષો વાવવા, જમીન સુધારવી અને ભેજ જાળવવાનું કામ થાય છે.

4

વૃષ્ટિ જળ સંચયન (Rainwater Harvesting)

વરસાદના પાણીને વહી જતું અટકાવીને તેને એકઠું કરવાની પ્રક્રિયાને વૃષ્ટિ જળ સંચયન કહેવાય છે.

સંચયન કરવાની રીતો:

• કૂવા, ટ્યુબવેલ, ખેત તલાવડી (Farm Ponds) બનાવવી.
• નદી કે નાળા પર ચેકડેમ (Check dams) બાંધવા.
• મકાનની છત પર પડતા વરસાદી પાણીને પાઇપ દ્વારા ભૂગર્ભ ટાંકીમાં ઉતારવું (Rooftop Rainwater Harvesting).

[attachment_1](attachment)

વૃષ્ટિ જળ સંચયનના મુખ્ય ઉદ્દેશો (Objectives):

1. ભૂમિગત જળસ્તરમાં વધારો: જમીનમાં પાણી ઉતારીને તેના સ્તરને ઊંચું લાવવું.
2. પાણીની ગુણવત્તા: ભૂમિગત જળની ગુણવત્તા સુધારવી અને પ્રદૂષણ ઘટાડવું.
3. માર્ગોનું રક્ષણ: ચોમાસામાં રસ્તાઓ પર પાણી ભરાઈ જતું અટકાવવું.
4. ઉનાળામાં રાહત: ઉનાળાના લાંબા શુષ્ક સમયગાળામાં ઘરવપરાશ માટે પાણી પૂરું પાડવું.
5. જળમાર્ગોને બચાવવા: સપાટી પરથી વહી જતા પાણીનો જથ્થો ઘટાડવો.
6. મોટા શહેરોમાં બહુમાળી મકાનો (Flats) ની વચ્ચે વરસાદી પાણી જમીનમાં ઉતરે તેવી વ્યવસ્થા કરવી.

5

જળ સંચયન માટે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો

જળ સંચયન અને વ્યવસ્થાપન માટે નીચેના મુદ્દાઓ ખાસ ધ્યાનમાં રાખવા જોઈએ:

• કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ: બગીચા, વાહનો ધોવા, શૌચાલયો અને વૉશ-બેસિનમાં પાણીનો કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ કરવો.
• લોક જાગૃતિ (Awareness): જળ સંરક્ષણ માટે લોકોમાં જાગૃતિ લાવવી અને દરેક વ્યક્તિએ જવાબદારી સમજવી.
• રિપેરિંગ કામ: લીકેજ (ટપકતા) પાઇપ અને નળ તરત જ રિપેર કરાવવા જેથી પાણીનો બગાડ અટકે.
• પુનઃઉપયોગ (Reuse): વપરાયેલા પાણીનો શક્ય હોય ત્યાં ફરીથી ઉપયોગ કરવો (દા.ત. કપડાં ધોયેલું પાણી બગીચામાં વાપરવું).
• પ્રદૂષણ અટકાવવું: જળાશયોને પ્રદૂષણથી બચાવવા. ઔદ્યોગિક એકમોનું ગંદુ પાણી શુદ્ધ કર્યા પછી જ છોડવું.
• ભૂમિગત જળ: જમીનમાંથી પાણી ખેંચતા સાધનો (ટ્યુબવેલ) પર નિયંત્રણ રાખવું.

🎵 યાદ રાખવાનું ગીત (ટ્રીક):
"જળ પ્લાવિત ક્ષેત્રથી જમીનનું રક્ષણ થાય,
વરસાદી પાણી રોકીને જળ સંચયન કહેવાય.
ભૂગર્ભ જળસ્તર ઊંચું આવે, ઉનાળામાં કામ લાગે,
નળ રિપેર કરાવો, નદીઓ ચોખ્ખી કરાવો,
કરકસરથી વાપરીને ભવિષ્યને બચાવો!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30

આ અગાઉના મહત્વના ટોપિક્સ (Must Read)

🏛️

પ્રકરણ 3 - ભાગ 1

પ્રાચીન ભારતનું
નગર આયોજન

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

🦁

પ્રકરણ 3 - ભાગ 2

મૌર્ય કાલીન કલા
(સ્તૂપ અને સ્તંભ)

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

⛰️

પ્રકરણ 3 - ભાગ 3

ગુફા સ્થાપત્ય અને
ગુજરાતની ગુફાઓ

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

🛕

પ્રકરણ 3 - ભાગ 4

રથ મંદિરો, મંદિર અને
ગોપુરમ સ્થાપત્ય

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

🌲

પ્રકરણ 9

જંગલોનું વર્ગીકરણ અને
તેના પ્રકારો

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો