ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 12 : ખનીજ શું છે ?

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રકરણ 12: ભારત - ખનીજ અને શક્તિના સંસાધનો

NJ Classes - ઉત્કૃષ્ટ શિક્ષણ, ઉજ્જવળ ભવિષ્ય

આકૃતિ: ખનીજ અને તેના પ્રકારો

1. પ્રસ્તાવના અને માનવ વિકાસના તબક્કા

માનવીની વિકાસયાત્રા ખનીજો સાથે જોડાયેલી છે. માનવ વિકાસના વિવિધ તબક્કાઓને જે-તે સમયના મુખ્ય ખનીજના આધારે નામ આપવામાં આવ્યા છે:

• પાષાણ યુગ (Stone Age): શરૂઆતમાં માનવી પથ્થરના હથિયારો વાપરતો.
• તામ્ર યુગ (Copper Age): ત્યારબાદ તાંબાની શોધ થઈ.
• કાંસ્ય યુગ (Bronze Age): તાંબા અને કલાઈને ભેળવીને કાંસુ બનાવતા શીખ્યો.
• લોહ યુગ (Iron Age): લોખંડની શોધથી વિકાસે મોટી ક્રાંતિ કરી.
• અણુ યુગ (Atomic Age): આજનો આધુનિક સમય અણુયુગ તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં યુરેનિયમ જેવી ખનીજો વપરાય છે.

2. ખનીજ એટલે શું? અને તેના પ્રાપ્તિસ્થાનો

ખનીજની વ્યાખ્યા: કુદરતી કાર્બનિક (જૈવિક) કે અકાર્બનિક (અજૈવિક) પ્રક્રિયાથી તૈયાર થયેલા, અમુક ચોક્કસ રાસાયણિક બંધારણ ધરાવતા ઘન, પ્રવાહી કે વાયુ સ્વરૂપના પદાર્થને 'ખનીજ' કહે છે.

ખનીજો પૃથ્વીના પેટાળમાંથી નીચે મુજબના ખડકોમાંથી મળે છે:

• આગ્નેય ખડકો (Igneous Rocks): આમાંથી લોખંડ, તાંબુ, જસત, સોનું અને ચાંદી જેવી ધાતુઓ મળે છે.
• પ્રસ્તર ખડકો (Sedimentary Rocks): આમાંથી કોલસો, ખનીજ તેલ અને કુદરતી વાયુ મળે છે.
• રૂપાંતરિત ખડકો (Metamorphic Rocks): આમાંથી સ્લેટ, આરસપહાણ (Marble) અને હીરા મળે છે.

3. ખનીજોનું વર્ગીકરણ (Classification)

રોજબરોજના વ્યવહારમાં લગભગ 200 જેટલા ખનીજોનો ઉપયોગ થાય છે. તેનું સામાન્ય વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે:

(A) ધાતુમય ખનીજો (Metallic Minerals)

• કિંમતી ધાતુમય ખનીજો: સોનું, ચાંદી, પ્લેટિનમ.
• હલકી ધાતુમય ખનીજો: મેગ્નેશિયમ, બોક્સાઈટ, ટિટાનીયમ.
• સામાન્ય ઉપયોગમાં લેવાતી: લોખંડ, તાંબુ, સીસું, જસત, કલાઈ, નિકલ.
• મિશ્રધાતુ રૂપે વપરાતી: ક્રોમિયમ, મેંગેનીઝ, ટંગસ્ટન, વેનેડિયમ.

(B) અધાતુમય ખનીજો (Non-Metallic Minerals)

ચૂનાના પથ્થર, ચોક, અબરખ, એસ્બેસ્ટોસ, જિપ્સમ (ચિરોડી), સલ્ફર, હીરા વગેરે.

(C) સંચાલન શક્તિ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ખનીજો (Energy Minerals)

કોલસો, ખનીજ તેલ, કુદરતી વાયુ, યુરેનિયમ અને થોરિયમ.

4. મુખ્ય ધાતુમય ખનીજોની વિશેષતાઓ

• લોખંડ (Iron): આધુનિક વિશ્વના ઔદ્યોગિક વિકાસના પાયામાં લોખંડ છે. તે ટાંકણીથી માંડીને મોટા યંત્રો બનાવવામાં વપરાય છે.
  લોખંડના 4 પ્રકાર: ૧. હેમેટાઈટ, ૨. મેગ્નેટાઈટ, ૩. લિમોનાઈટ, ૪. સિડેરાઈટ. ભારતમાં મોટાભાગે કર્ણાટક, ઓડિશા અને ઝારખંડમાંથી મળે છે.
• મેંગેનીઝ (Manganese): તેનો મુખ્ય ઉપયોગ લોખંડમાંથી પોલાદ (Steel) બનાવવા માટે થાય છે. આ ઉપરાંત તે બ્લીચિંગ પાવડર, ડ્રાય બેટરી (સૂકી બેટરી), જંતુનાશક દવાઓ અને કાચ ઉદ્યોગમાં પણ વપરાય છે.
• તાંબુ (Copper): તે વીજળીનું ઉત્તમ સુવાહક હોવાથી ઈલેક્ટ્રિક વાયરો બનાવવા વપરાય છે.
  મિશ્રણ: તાંબામાં કલાઈ (Tin) ઉમેરવાથી કાંસું (Bronze) બને છે અને જસત (Zinc) ઉમેરવાથી પિત્તળ (Brass) બને છે.
• બોક્સાઈટ (Bauxite): આ એલ્યુમિનિયમની કાચી ધાતુ છે. સૌપ્રથમ વાર 1921માં ફ્રાંસના 'લેસ બોક્સ' (Les Baux) ખાતેથી મળી આવી હતી, તેથી તેનું નામ બોક્સાઈટ પડ્યું. તે વજનમાં હલકી, મજબૂત અને કાટ ન લાગે તેવી હોવાથી તેનો સૌથી વધુ ઉપયોગ હવાઈ જહાજ (એરોપ્લેન) બનાવવામાં થાય છે.
• સીસું (Lead): સીસાની કાચી ધાતુને ગેલેના (Galena) કહે છે. તે વજનમાં ભારે અને મુલાયમ (નરમ) હોય છે. તેનો ઉપયોગ સ્ટોરેજ બેટરી અને શસ્ત્રો બનાવવામાં થાય છે.

5. મુખ્ય અધાતુમય ખનીજો

• અબરખ (Mica): વિશ્વમાં અબરખના ઉત્પાદનમાં ભારત પ્રથમ સ્થાને છે. અબરખ અગ્નિરોધક અને વિદ્યુતનું અવાહક હોવાથી તેનો ઉપયોગ ઇલેક્ટ્રિક સાધનો (જેમ કે ઇસ્ત્રી, રેડિયો, ટેલિફોન, ગ્રામોફોન) માં થાય છે.
• ચૂનાનો પથ્થર (Limestone): તેનો સૌથી વધુ ઉપયોગ સિમેન્ટ ઉદ્યોગમાં થાય છે. આ ઉપરાંત લોખંડ ગાળવા, રાસાયણિક ઉદ્યોગોમાં, સોડાએશ, સાબુ અને ખાંડના શુદ્ધિકરણમાં પણ ચૂનાનો પથ્થર મહત્વનો છે. ગુજરાતમાં જામનગર, પોરબંદર, જૂનાગઢ વગેરે જિલ્લામાંથી ચૂનાનો પથ્થર પુષ્કળ મળે છે.

🎶 NJ Classes સ્પેશિયલ શોર્ટકટ કવિતા:

"આગ્નેયમાંથી મળે ધાતુઓ, પ્રસ્તરમાં છે તેલ,
રૂપાંતરિતથી આરસ-હીરા, આ છે કુદરતનો ખેલ!
હેમેટાઈટ-મેગ્નેટાઈટ લોખંડના છે ભાઈ,
તાંબામાં જો જસત ભળે, પિત્તળ બની જાય!
અબરખમાં ભારત નંબર વન, અવાહક એની જાત,
બોક્સાઈટથી એલ્યુમિનિયમ, હવાઈ જહાજની છે વાત!
સિમેન્ટ બનાવે ચૂનાનો પથ્થર, પોલાદ ઘડે મેંગેનીઝ,
ગેલેના છે સીસાનું નામ, આ છે આપણા ખનીજ!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપરની માહિતી બરાબર વાંચીને નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

સ્કોર:

0

/ 30