ભારત: ખનીજ અને શક્તિના સંસાધનો (ભાગ-2) | STD 10 Social Science Chapter 12 Notes & MCQ in Gujarati
પ્રકરણ 12: ભારત - ખનીજ અને શક્તિના સંસાધનો
NJ Classes - ઉત્કૃષ્ટ શિક્ષણ, ઉજ્જવળ ભવિષ્ય
1. સંચાલન શક્તિના ખનીજો (Energy Resources)
કોઈપણ રાષ્ટ્રના આર્થિક વિકાસના પાયામાં સંચાલન શક્તિના ખનીજો (ઊર્જા) મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. તેનું વર્ગીકરણ બે રીતે થાય છે:
- પરંપરાગત (વ્યાપારી) ઊર્જા: કોલસો, ખનીજ તેલ (પેટ્રોલિયમ), કુદરતી વાયુ અને અણુખનીજ. આ બધા પુનઃઅપ્રાપ્ય (એકવાર વપરાયા પછી નાશ પામે તેવા) છે.
- બિનપરંપરાગત (બિનવ્યાપારી) ઊર્જા: સૌર ઊર્જા, પવન ઊર્જા, બાયોગેસ, ભરતી ઊર્જા અને ભૂતાપીય ઊર્જા. આ બધા પુનઃપ્રાપ્ય (ફરી વાપરી શકાય તેવા) અને પ્રદૂષણ મુક્ત છે. જલાઉ લાકડું અને છાણાં પણ બિનવ્યાપારી છે.
2. પરંપરાગત ઊર્જા સ્ત્રોતો (Conventional Energy)
(A) કોલસો (Coal)
કરોડો વર્ષો પહેલા પૃથ્વી પરના જંગલો જમીનમાં દટાયા અને પૃથ્વીની ગરમી તથા દબાણને લીધે વૃક્ષોનું કાર્બન તત્વોમાં રૂપાંતર થયું, જેને આપણે કોલસો કહીએ છીએ. કાર્બન તત્વના આધારે કોલસાના 4 પ્રકાર છે:
- 1. એન્થ્રેસાઈટ (Anthracite): સૌથી શ્રેષ્ઠ અને ઉચ્ચ કક્ષાનો કોલસો (90% થી વધુ કાર્બન).
- 2. બિટ્યુમિનસ (Bituminous): મધ્યમ કક્ષાનો કોલસો.
- 3. લિગ્નાઈટ (Lignite): હલકા પ્રકારનો કોલસો. ગુજરાતમાં કચ્છના પાનન્ધ્રો, ભરૂચ, સુરત અને ભાવનગરમાંથી આ કોલસો મળે છે.
- 4. પીટ (Peat): કોલસાની રચનાની પ્રથમ અવસ્થા (સૌથી ઓછો કાર્બન).
(B) ખનીજ તેલ (Petroleum)
પ્રસ્તર ખડકોમાંથી ખનીજ તેલ મળે છે. 1866માં અસમમાં તેલ શોધવા પહેલો કૂવો ખોદાયો. 1889માં અસમના માકુમ (દિગ્બોઈ) ખાતેથી ખનીજ તેલ મળ્યું.
- ગુજરાતમાં ખનીજ તેલ: આઝાદી પછી 1958માં આણંદના લુણેજ ખાતેથી સૌપ્રથમ ખનીજ તેલ મળ્યું. ત્યારબાદ અંકલેશ્વર (સૌથી મોટું ક્ષેત્ર), કલોલ, નવગામ વગેરે સ્થળેથી તેલ મળ્યું.
- બોમ્બે હાઈ (Bombay High): મહારાષ્ટ્રના દરિયાકિનારે દરિયાની અંદર આવેલું ભારતનું સૌથી મોટું ખનીજ તેલ ક્ષેત્ર છે (1976 માં શોધાયું).
- રિફાઇનરી: ખનીજ તેલને શુદ્ધ કરવા રિફાઇનરી હોય છે. ગુજરાતમાં કોયલી (વડોદરા) અને જામનગર (રિલાયન્સ) રિફાઇનરી જાણીતી છે.
(C) કુદરતી વાયુ (Natural Gas)
તે ખનીજ તેલની સાથે જ સંકળાયેલો છે. તે પ્રદૂષણ રહિત છે. ગુજરાતમાં અંકલેશ્વર અને ખંભાતના અખાતમાં કુદરતી વાયુના ભંડારો છે.
(D) અણુ ઊર્જા (Atomic Energy)
યુરેનિયમ અને થોરિયમ જેવા રેડિયોએક્ટિવ ખનીજોમાંથી અણુ ઊર્જા મેળવાય છે. ભારતમાં ઝારખંડ અને રાજસ્થાનમાંથી યુરેનિયમ મળે છે.
3. બિનપરંપરાગત ઊર્જા સ્ત્રોતો (Non-Conventional Energy)
આ ઊર્જા પ્રદૂષણ ફેલાવતી નથી અને ક્યારેય ખૂટતી નથી (પુનઃપ્રાપ્ય). ભારતમાં આના વિકાસ માટે CASE (Commission for Additional Sources of Energy) અને ગુજરાતમાં GEDA (Gujarat Energy Development Agency) કામ કરે છે.
- સૌર ઊર્જા (Solar Energy): ગુજરાતમાં સૌર ઊર્જાનો પુષ્કળ વિકાસ થયો છે. ભુજ પાસેના માધાપર માં દરિયાના ખારા પાણીને મીઠું કરવા સૌર ઊર્જા પ્લાન્ટ સ્થપાયો છે. પાટણના ચારણકા ગામે મોટો સોલાર પાર્ક છે.
- પવન ઊર્જા (Wind Energy): પવનચક્કી દ્વારા વીજળી ઉત્પન્ન કરાય છે. ગુજરાતમાં જામનગરના લાંબા (Lamba) અને કચ્છના માંડવી ના દરિયાકિનારે વિન્ડ ફાર્મ (Wind Farm) કાર્યરત છે.
- બાયોગેસ (Biogas): છાણ, કચરો અને કૃષિ કચરાને સડાવીને મિથેન ગેસ બનાવાય છે. પાટણ જિલ્લાના મેથાણ (Methan) માં ભારતનો સૌથી મોટો આદર્શ બાયોગેસ પ્લાન્ટ આવેલો છે. અમદાવાદના દસક્રોઈ (રુદાતલ) માં પણ પ્લાન્ટ છે.
- ભૂતાપીય ઊર્જા (Geothermal Energy): પૃથ્વીના પેટાળની ગરમીને કારણે ગરમ પાણીના ઝરા બને છે. ગુજરાતમાં લસુંદ્રા, ઉનાઈ, ટુવા અને તુલસીશ્યામ ખાતે ગરમ પાણીના કુંડ (ઝરા) આવેલા છે.
- ભરતી ઊર્જા (Tidal Energy): દરિયાની ભરતી-ઓટની શક્તિથી વીજળી મેળવાય છે. ગુજરાતમાં કચ્છ અને ખંભાતના અખાતમાં આ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરાયા છે.
4. ખનીજ સંરક્ષણ (Conservation of Minerals)
આધુનિક સમયમાં ખનીજોનો આડેધડ ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે, તેથી તે ખૂટી જવાનો ભય છે. ખનીજો બચાવવાના ઉપાયો:
- પુનઃઉપયોગ (Recycling): લોખંડ, તાંબુ જેવી વપરાયેલી ધાતુઓનો સ્ક્રેપ (ભંગાર) ફરીથી ઓગાળીને વાપરવો જોઈએ.
- વિકલ્પની શોધ: જલાઉ લાકડાના બદલે સૌર ઊર્જા કે બાયોગેસ વાપરવો.
- ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ: ખનીજ કાઢતી વખતે કે શુદ્ધ કરતી વખતે નુકસાન અટકાવવા નવી ટેકનોલોજી વાપરવી.
"કોલસાના છે ચાર ભાઈ: એન્થ્રેસાઈટ છે મોટો, પીટ છે સૌથી નાનો ભાઈ!
તેલનો પહેલો કૂવો અસમ (દિગ્બોઈ), ગુજરાતમાં પહેલું લુણેજ ગણાય,
સૌથી મોટો સોલાર ચારણકા (પાટણ), ને ખારું પાણી માધાપરમાં મીઠું થાય!
પવન માટે લાંબા (જામનગર) ને માંડવી, બાયોગેસ છે પાટણના મેથાણમાં,
ભૂતાપીય ગરમ ઝરા જોવા હોય તો જજો ઉનાઈ, ટુવા ને તુલસીશ્યામમાં!"
સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)
ઉપરની માહિતી બરાબર વાંચીને નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.
