ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 19: માનવ વિકાસ અને માનવ વિકાસ આંક (HDI) + 30 MCQ
પ્રકરણ 19: માનવ વિકાસ (Human Development)
1 માનવ વિકાસનો અર્થ (Meaning)
પરિવર્તન એ સંસારનો નિયમ છે. બાળક ધીમે ધીમે મોટો થઈને માનવ બને છે, તે જ રીતે અર્થતંત્રનો પણ વિકાસ થાય છે. પહેલાના સમયમાં માત્ર આર્થિક વિકાસ (પૈસા કમાવવા) ને જ દેશનો વિકાસ માનવામાં આવતો હતો.
પરંતુ, માત્ર રાષ્ટ્રીય આવક કે માથાદીઠ આવક વધવાથી લોકોનું જીવન સુધરતું નથી. આવક વધવા છતાં જો શિક્ષણ ન મળે, સ્વાસ્થ્ય સારું ન હોય કે સમાનતા ન હોય તો તેને સાચો વિકાસ કહી શકાય નહિ. તેથી, આર્થિક વિકાસ સાથે લોકોના જીવનની ગુણવત્તામાં સુધારો થાય, તેને સાચા અર્થમાં 'માનવ વિકાસ' કહેવાય છે.
2 માનવ વિકાસ એટલે શું?
યુનાઇટેડ નેશન્સ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (UNDP) ના મતે, માનવ વિકાસ એ માનવીની આકાંક્ષાઓ અને જીવન નિર્વાહની સુવિધાઓ વિસ્તારવાની પ્રક્રિયા છે.
સરળ શબ્દોમાં, માનવ વિકાસ એટલે:
- માનવીને પોતાની રસ, રુચિ, આવડત અને બુદ્ધિક્ષમતા મુજબ સફળ અને સર્જનાત્મક જીવન જીવવામાં સહાયક બનવું.
- સ્વસ્થ, નિરોગી અને લાંબુ આયુષ્ય (જીવન) જીવવું.
- શિક્ષણ દ્વારા જ્ઞાન પ્રાપ્તિ કરવી.
- સારું જીવન જીવવા માટે પૂરતા પૈસા (આર્થિક ઉપાર્જનની તકો) મેળવવા.
- ગંદકી મુક્ત અને સ્વાસ્થ્યપ્રદ વાતાવરણ મળવું.
- વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્ય અને સમાનતા મળવી (કોઈ ભેદભાવ ન હોવો).
માનવ વિકાસના ૩ મૂળભૂત આધારસ્તંભ: સ-જ-આ
• સ = સ્વાસ્થ્ય (લાંબુ અને નિરોગી આયુષ્ય)
• જ = જ્ઞાન (શિક્ષણ)
• આ = આવક (સારું જીવનધોરણ)
3 માનવ વિકાસ આંક (Human Development Index - HDI)
કોઈપણ દેશનો માનવ વિકાસ કેટલો થયો છે તે માપવા માટે એક આંકડો (Index) નક્કી કરવામાં આવ્યો છે, જેને માનવ વિકાસ આંક (HDI) કહેવાય છે.
- કોણે રજૂ કર્યો? સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વિકાસ કાર્યક્રમ (UNDP) દ્વારા ઈ.સ. 1990 માં પ્રથમ માનવ વિકાસ અહેવાલ (HDR) રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
- ભારતીય યોગદાન: આ આંક તૈયાર કરવામાં ભારતીય મૂળના નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી અમર્ત્ય સેન (Amartya Sen) નો ખૂબ જ મહત્વનો ફાળો છે.
- મૂલ્ય (Value): HDI નું મૂલ્ય હંમેશા 0 થી 1 ની વચ્ચે હોય છે. (જે દેશનું મૂલ્ય 1 ની સૌથી નજીક, તેનો વિકાસ સૌથી વધુ).
માનવ વિકાસ આંકના 3 નિર્દેશકો (Indicators):
વર્ષ 2010 થી માનવ વિકાસ આંકની ગણતરી માટે નીચે મુજબના 3 નવા નિર્દેશકોનો ઉપયોગ થાય છે:
- અપેક્ષિત આયુષ્ય આંક (Life Expectancy Index - સ્વાસ્થ્ય):
બાળક જન્મ સમયે કેટલા વર્ષનું આયુષ્ય ભોગવી શકશે તેવી અપેક્ષાને અપેક્ષિત આયુષ્ય કહે છે. આનાથી દેશના લોકોના સ્વાસ્થ્ય અને આરોગ્ય ની જાણકારી મળે છે. (મહત્તમ 83.6 વર્ષ અને ન્યૂનતમ 20 વર્ષ નક્કી કરાયેલ છે). - શિક્ષણ આંક (Education Index - જ્ઞાન):
આનાથી દેશના લોકોના શિક્ષણ અને જ્ઞાનનું સ્તર મપાય છે. તેમાં 2 બાબતો જોવાય છે:- શાળાકીય સરેરાશ વર્ષો (MYS): 25 વર્ષની વ્યક્તિએ શાળામાં વિતાવેલા સરેરાશ વર્ષો.
- અપેક્ષિત શાળાકીય વર્ષો (EYS): 5 વર્ષનું બાળક પોતાના જીવનના કેટલા વર્ષો શાળામાં વિતાવશે તેની અપેક્ષા.
- આવક આંક (Income Index - જીવનધોરણ):
સારું જીવન જીવવા માટે માથાદીઠ કુલ આંતરિક પેદાશ (GNI per capita) કેટલી છે તે જોવામાં આવે છે. આની ગણતરી સમખરીદ શક્તિ (Purchasing Power Parity - PPP) ના આધારે અમેરિકન ડોલરમાં થાય છે.
• કોણે બનાવ્યો? UNDP એ (અમર્ત્ય સેનની મદદથી).
• મૂલ્ય કેટલું? 0 થી 1.
• 3 નિર્દેશકો: 1. આયુષ્ય (Health) 2. શિક્ષણ (Education) 3. આવક (Income).
4 માનવ વિકાસ અહેવાલમાં ભારતનું સ્થાન
UNDP દ્વારા 2015 માં રજૂ કરાયેલા માનવ વિકાસ અહેવાલમાં 188 દેશોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.
- પ્રથમ ક્રમે: નૉર્વે (Norway) 0.944 ના આંક સાથે વિશ્વમાં પ્રથમ ક્રમે હતો.
- ભારતનો ક્રમ: ભારત 0.609 ના આંક સાથે 188 દેશોમાંથી 130 માં ક્રમે હતો. (ભારત 'મધ્યમ માનવ વિકાસ' વાળા દેશોની શ્રેણીમાં આવે છે).
- સૌથી છેલ્લો દેશ: નાઈઝર (Niger) 0.348 આંક સાથે 188 માં ક્રમે હતો.
"UNDP એ 1990 માં શરૂ કર્યો કમાલ,
અમર્ત્ય સેને આપ્યો તેમાં સાથ બેમિસાલ.
ઝીરો થી એક ની વચ્ચે એનો આંકડો મપાય,
આયુષ્ય, શિક્ષણ ને આવકથી એની ગણતરી થાય.
નૉર્વે પહોંચ્યું નંબર વન, ઝંડો એનો લહેરાય,
આપણું ભારત 130 મેં ક્રમે ધીમે-ધીમે આગળ જાય!"
સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)
નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો અને તમારું જ્ઞાન ચકાસો.