ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 20: સાંપ્રદાયિકતા અને તેના ઉપાયો + 30 MCQ
આ પોસ્ટ સાંભળો:
ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.
પ્રકરણ 20: ભારતની સામાજિક સમસ્યાઓ - સાંપ્રદાયિકતા
ચાર્ટ: સાંપ્રદાયિકતા અને તેના ઉપાયો
1 સાંપ્રદાયિકતા એટલે શું? (Communalism)
ભારત એક વિશાળ અને વિવિધતા ધરાવતો દેશ છે. આપણા દેશમાં અનેક ધર્મો, જ્ઞાતિઓ, ભાષાઓ અને સંસ્કૃતિઓ ધરાવતા લોકો હળીમળીને રહે છે. આમ છતાં, ક્યારેક ધર્મના નામે કેટલાક સ્વાર્થી તત્વો સમાજમાં ભાગલા પડાવવાનું કામ કરે છે, જેને આપણે સાંપ્રદાયિકતા કહીએ છીએ.
સરળ વ્યાખ્યા: જ્યારે કોઈ ધર્મ કે સંપ્રદાયના લોકો પોતાના ધર્મને બીજા ધર્મ કરતાં શ્રેષ્ઠ (ઊંચો) માને, અને પોતાના ધાર્મિક હિતોને રાષ્ટ્રીય હિતો કરતાં વધુ મહત્વ આપે, ત્યારે જે કટ્ટરતા અને નફરત ઊભી થાય છે, તેને 'સાંપ્રદાયિકતા' કહેવાય છે.
- ધર્મ એ શ્રદ્ધા અને આસ્થાનો વિષય છે. મોટાભાગના લોકો કોઈ ને કોઈ ધર્મ પાળતા હોય છે.
- ભારત એક બિનસાંપ્રદાયિક (Secular) દેશ છે. એટલે કે દેશનો પોતાનો કોઈ સત્તાવાર ધર્મ નથી.
- સાંપ્રદાયિકતા એ વ્યક્તિ, સમાજ અને રાષ્ટ્રના વિકાસ માટે મોટામાં મોટો અવરોધ (અડચણ) છે.
ટૂંકમાં યાદ રાખો: પોતાનો ધર્મ મહાન અને બીજાનો ધર્મ નીચો એવી કટ્ટર વિચારધારા = સાંપ્રદાયિકતા.
2 સાંપ્રદાયિકતાની સમાજ અને રાષ્ટ્ર પર અસરો
જ્યારે સમાજમાં સાંપ્રદાયિક તણાવ ઊભો થાય છે, ત્યારે તેની અત્યંત ભયાનક અને નુકસાનકારક અસરો જોવા મળે છે:
- હિંસા અને હુલ્લડો: દેશમાં કોમી રમખાણો (Communal Riots) અને હિંસા ફાટી નીકળે છે, જેમાં નિર્દોષ લોકોના જીવ જાય છે.
- રાષ્ટ્રીય સંપત્તિનું નુકસાન: તોફાનોમાં બસ, ટ્રેન, સરકારી કચેરીઓ અને ખાનગી મિલકતો સળગાવી દેવામાં આવે છે, જેથી દેશને કરોડોનું આર્થિક નુકસાન થાય છે.
- અસુરક્ષાની ભાવના: સમાજમાં લોકો વચ્ચેથી પ્રેમ, ભાઈચારો અને વિશ્વાસ ગાયબ થઈ જાય છે. લઘુમતીઓને પોતાના જ દેશમાં અસુરક્ષાનો ડર સતાવે છે.
- વિકાસ રુંધાય છે: જે દેશમાં શાંતિ નથી હોતી, ત્યાં ઉદ્યોગો આવતા નથી, વ્યાપાર ઠપ્પ થઈ જાય છે અને દેશનો આર્થિક વિકાસ અટકી જાય છે.
- લોકશાહી માટે ખતરો: ચૂંટણીઓ વખતે રાજકીય પક્ષો ધર્મના નામે મત માંગે છે, જેનાથી દેશની લોકશાહી નબળી પડે છે.
🧠 Memory Hack (યાદ રાખવાની શોર્ટ ટ્રીક):
સાંપ્રદાયિકતાના 5 ગેરફાયદા (અસરો) યાદ રાખવા: "હિં-સ-અ-વિ-લો"
• હિં = હિંસા (રમખાણો)
• સ = સંપત્તિનું નુકસાન
• અ = અસુરક્ષાની ભાવના
• વિ = વિકાસ અટકે
• લો = લોકશાહી માટે ખતરો
સાંપ્રદાયિકતાના 5 ગેરફાયદા (અસરો) યાદ રાખવા: "હિં-સ-અ-વિ-લો"
• હિં = હિંસા (રમખાણો)
• સ = સંપત્તિનું નુકસાન
• અ = અસુરક્ષાની ભાવના
• વિ = વિકાસ અટકે
• લો = લોકશાહી માટે ખતરો
3 સાંપ્રદાયિકતા સામે સંઘર્ષ (દૂર કરવાના ઉપાયો)
સાંપ્રદાયિકતા એ દેશની એકતા અને અખંડિતતા માટે મોટો ખતરો છે. તેને દૂર કરવા માટે સરકાર અને નાગરિકોએ સાથે મળીને નીચે મુજબના પ્રયત્નો (સંઘર્ષ) કરવા જોઈએ:
૧. શિક્ષણ અને અભ્યાસક્રમ (Role of Education)
- સાંપ્રદાયિકતા દૂર કરવાનો સૌથી શ્રેષ્ઠ માર્ગ શિક્ષણ છે.
- શાળાઓના અભ્યાસક્રમોમાં તમામ ધર્મોની સારી બાબતો (સર્વધર્મ સમભાવ) નો સમાવેશ થવો જોઈએ.
- શાળાઓમાં થતી સર્વધર્મ પ્રાર્થનાઓ અને સામાજિક તહેવારોની ઉજવણી બાળકોમાં તમામ ધર્મો પ્રત્યે આદરભાવ (Respect) જગાડે છે.
૨. સખત કાયદાઓનો અમલ (Strict Laws)
- કોમી તોફાનો કે હિંસા ફેલાવનારા ગુનેગારો સામે કડકમાં કડક કાયદાકીય કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
- ધર્મના નામે લોકોને ભડકાવતા ભાષણો આપવા પર પ્રતિબંધ હોવો જોઈએ અને પોલીસ તંત્ર નિષ્પક્ષતાથી કામ કરે તે જરૂરી છે.
૩. પ્રસાર માધ્યમોની ભૂમિકા (Role of Mass Media)
- રેડિયો, ટેલિવિઝન, સિનેમા (ફિલ્મો) અને સોશિયલ મીડિયા લોકોના વિચારો બદલવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે.
- મીડિયાએ એવા કાર્યક્રમો અને ફિલ્મો બતાવવા જોઈએ જે દેશપ્રેમ, રાષ્ટ્રીય એકતા અને ભાઈચારા (Brotherhood) નો સંદેશ આપતા હોય.
૪. રાજકીય પક્ષો અને ચૂંટણી (Political Parties)
- ધર્મ કે સંપ્રદાયના આધારે કોઈ પણ રાજકીય પક્ષની રચના થવી જોઈએ નહિ.
- ચૂંટણી પંચે એવો આચારસંહિતા (Code of Conduct) નો કડક અમલ કરાવવો જોઈએ કે કોઈ પણ નેતા ધર્મના નામે મત માંગી શકે નહિ.
૫. યુવાનો અને રાષ્ટ્રીય વિચારધારા (Role of Youth)
- યુવાનોએ સાંપ્રદાયિક (ધાર્મિક) વિચારધારાથી દૂર રહીને રાષ્ટ્રીય વિચારધારા (Nationalism) અપનાવવી જોઈએ.
- યુવાનોમાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમ (Scientific temper) અને તાર્કિક વિચારસરણી વિકસાવવી જોઈએ.
🧠 Memory Hack (શોર્ટ ટ્રીક):
ઉપાયો યાદ રાખવા માટે: "શિ-કા-મી-રા-યુ"
• શિ = શિક્ષણ
• કા = કાયદા
• મી = મીડિયા
• રા = રાજકારણ (ચૂંટણી)
• યુ = યુવાનો
ઉપાયો યાદ રાખવા માટે: "શિ-કા-મી-રા-યુ"
• શિ = શિક્ષણ
• કા = કાયદા
• મી = મીડિયા
• રા = રાજકારણ (ચૂંટણી)
• યુ = યુવાનો
🎵 યાદ રાખવાનું ગીત (એકતા સ્પેશિયલ):
"શિક્ષણથી શરૂઆત કરીએ, ભાઈચારાની વાત લાવીએ,
તોફાનીઓને પકડવા માટે કડક કાયદા બનાવીએ.
મીડિયા બતાવે દેશપ્રેમ, ધર્મના નામે મત ના માગીએ,
યુવાનો જો આગળ આવે તો સાંપ્રદાયિકતાને હરાવીએ.
હિન્દુ, મુસ્લિમ, શીખ, ઈસાઈ, બધા છે ભાઈ-ભાઈ,
ભારત દેશ છે મહાન આપણો, એમાં જ છે આપણી ભલાઈ!"
"શિક્ષણથી શરૂઆત કરીએ, ભાઈચારાની વાત લાવીએ,
તોફાનીઓને પકડવા માટે કડક કાયદા બનાવીએ.
મીડિયા બતાવે દેશપ્રેમ, ધર્મના નામે મત ના માગીએ,
યુવાનો જો આગળ આવે તો સાંપ્રદાયિકતાને હરાવીએ.
હિન્દુ, મુસ્લિમ, શીખ, ઈસાઈ, બધા છે ભાઈ-ભાઈ,
ભારત દેશ છે મહાન આપણો, એમાં જ છે આપણી ભલાઈ!"
સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)
નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો અને તમારું જ્ઞાન ચકાસો.
તમારો સ્કોર:
0
/ 30
