જમીન ધોવાણ અને તેને અટકાવવાના ઉપાયો તથા તેનું સંરક્ષણ અને સંરક્ષણ ના ઉપાયો

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

જમીન ધોવાણ અને ભૂમિ સંરક્ષણ

આકૃતિ: જમીન ધોવાણ અને ભૂમિ સંરક્ષણ

1

જમીન ધોવાણ એટલે શું? (Soil Erosion)

જમીન નિર્માણ થતાં હજારો વર્ષો લાગે છે, પરંતુ કુદરતી પરિબળો દ્વારા તે જમીનનું પાતળું પડ ગણતરીના સમયમાં નાશ પામી શકે છે, જેને જમીન ધોવાણ કહેવાય છે.

• વ્યાખ્યા: જમીન ધોવાણ એટલે ગતિશીલ હવા (પવન) કે પાણી (વરસાદ/નદી) દ્વારા જમીનના માટીના કણોનું ઝડપથી એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે દૂર ઘસડાઈ જવું.
• નુકસાન: ઉપરનું પડ (Topsoil) એ જમીનનો સૌથી ફળદ્રુપ ભાગ છે. જો આ ઉપલું પડ ધોવાઈ જાય, તો ખેતીના કૃષિ ઉત્પાદનમાં ભારે ઘટાડો થાય છે.
• તેથી, ખેતી બચાવવા માટે અને અન્ન ઉત્પાદન ટકાવી રાખવા માટે આ પડની જાળવણી કરવી અત્યંત આવશ્યક છે.

ધોવાણ માટે જવાબદાર 2 મુખ્ય પરિબળો: વહેતું પાણી અને ગતિશીલ પવન

2

જમીન ધોવાણ અટકાવવાના ઉપાયો

ધોવાણ અટકાવવા માટે નીચે મુજબના અસરકારક પગલાં લઈ શકાય છે:

• 1. ચરાણ પર નિયંત્રણ: પશુઓ દ્વારા થતા અતિ-ચરાણ (Overgrazing) પર નિયંત્રણ મૂકવું, કારણ કે પશુઓ ઘાસ ખાઈ જાય તો જમીન ખુલ્લી પડી જાય છે અને માટી છૂટી પડે છે.
• 2. પગથિયાં પદ્ધતિ (Terrace Farming): ઢોળાવવાળી જમીનમાં સીધા ઢાળને બદલે સમોચ્ચરેખીય પગથિયાંની તરાહથી (Step-like) વાવેતર કરવું, જેથી પાણીનો વેગ ધીમો પડે.
• 3. વૃક્ષારોપણ: પડતર જમીનમાં અને ખેતરના શેઢે વધુમાં વધુ વૃક્ષો વાવવાં. વૃક્ષોના મૂળ માટીના કણોને જકડી (પકડી) રાખે છે.
• 4. આડબંધ (Check Dams): જ્યાં પાણીના વહેણને કારણે જમીનમાં ઊંડા ખાડા કે કોતરો પડ્યા હોય, ત્યાં પથ્થર કે સિમેન્ટના નાના આડબંધ (Check dams) બાંધવા.
• 5. ઊંડી ખેડ (Deep Ploughing): ઢાળવાળા ખેતરોમાં પાણીનો વેગ ધીમો પાડવા માટે જમીનમાં ઊંડે સુધી ખેડ કરવી જોઈએ.

🧠 Memory Trick (ઉપાયો યાદ રાખવા):
સૂત્ર યાદ રાખો: "ચ-પ-વૃ-આ-ઊં" (ચંપા વૃક્ષ આંગણામાં ઊગ્યું!)
ચ = ચરાણ પર નિયંત્રણ
પ = પગથિયાં પદ્ધતિ
વૃ = વૃક્ષારોપણ
આ = આડબંધ
ઊં = ઊંડી ખેડ

🎶 ધોવાણ બચાવો ગીત:

"પાણી અને પવનથી, માટી ઊડી જાય રે,
ઉપલું પડ જો નાશ પામે, ખેતી ના થાય રે!
ગાય-ભેંસનું ચરાણ રોકો, આડબંધ બંધાવો રે,
પગથિયાં પાડી ખેતર ખેડી, વૃક્ષો ખૂબ વાવો રે!"

3

ભૂમિ સંરક્ષણ એટલે શું? (Soil Conservation)

જમીન ધોવાણ અને ભૂમિ સંરક્ષણ એકબીજાના વિરોધી છે. ધોવાણ અટકાવવું એટલે જ સંરક્ષણ!

• વ્યાખ્યા: ભૂમિ સંરક્ષણ એટલે જમીનનું ધોવાણ રોકીને જમીનની ગુણવત્તા (ફળદ્રુપતા) જાળવવી.
• માટીના કણોને તેમની મૂળ જગ્યાએ જાળવી રાખવા એ ભૂમિ સંરક્ષણનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે.
• વિશ્વમાં વિવિધ જગ્યાએ જમીનના સ્થાન અને સમસ્યા મુજબ સંરક્ષણના અલગ-અલગ ઉપાયો યોજવામાં આવે છે.
• જો ભૂમિનું સંરક્ષણ ન થાય તો પૂરની શક્યતાઓ વધે છે અને જાન-માલની સલામતી જોખમાય છે.

સીધો સંબંધ: જમીન અને વનસ્પતિ (વૃક્ષોના મૂળ માટીને જકડી રાખે છે)

4

ભૂમિ સંરક્ષણના ઉપાયો (Remedies)

જમીનને બચાવવા માટે નીચે મુજબના ઉપાયો કરવા અત્યંત આવશ્યક છે:

• 1. જંગલોનું આચ્છાદન (Forest Cover): જંગલોના વૃક્ષોના મૂળ જમીનના કણોને મજબૂતાઈથી જકડી રાખે છે, જેથી વરસાદથી માટી ધોવાતી નથી. વન-આવરણ વધારવું જોઈએ.
• 2. નદીના કોતરો અને ઢોળાવો પર વૃક્ષારોપણ: નદીઓના કોતરો અને પહાડી ઢોળાવો પર ઝાડ વાવવાથી પાણીની ગતિ ધીમી પડે છે.
• 3. રણની આગળ વધતી અટકાવવી (Shelterbelts): રણની નજીકના વિસ્તારોમાં પવનની ગતિ રોકવા વૃક્ષોની હારમાળા (વિન્ડબ્રેક) ઉગાડવી જોઈએ, જેથી રણ આગળ વધતું અટકે.
• 4. પૂર નિયંત્રણ (Flood Control): કોઈ એક નદીમાં આવતા વિનાશક પૂરને રોકવા માટે, તે પાણીને અન્ય સૂકી નદીઓમાં વાળીને પૂરનું નિયંત્રણ કરવું જોઈએ (નદીઓનું જોડાણ).
• 5. સીડીદાર ખેતી અને ક્ષિતિજ સમાંતર ખેડ: પર્વતીય વિસ્તારોમાં સીડીદાર (પગથિયાંવાળી) ખેતી કરવી અને ઢોળાવવાળી જમીનમાં ક્ષિતિજ સમાંતર ખેડ (Contour ploughing) કરવી, જેથી પાણી સીધું નીચે ન વહી જાય.
• 6. સેન્દ્રિય પદાર્થો ઉમેરવા (Organic Matter): ફળદ્રુપતા ગુમાવી ચૂકેલી જમીનમાં ખાતર કે સેન્દ્રિય પદાર્થો ફરીથી ઉમેરવા જોઈએ, જેથી જમીનનો કસ પાછો આવે.

🧠 Memory Trick (ઉપાયો યાદ રાખવા):
સૂત્ર યાદ રાખો: "જ-ન-ર-પૂ-સી-સે" (જનરલ પૂસી સેનામાં છે!)
જ = જંગલોનું આચ્છાદન
ન = નદીના કોતરોમાં વૃક્ષારોપણ
ર = રણ અટકાવવું (હારમાળા)
પૂ = પૂર નિયંત્રણ
સી = સીડીદાર/ક્ષિતિજ સમાંતર ખેતી
સે = સેન્દ્રિય પદાર્થો ઉમેરવા

🎶 ભૂમિ સંરક્ષણ ગીત:

"જમીન બચાવો, માટી બચાવો, ગુણવત્તા જાળવી રાખો,
રણની પાસે હારમાળામાં, વૃક્ષો ઝાઝા નાખો!
પૂરના પાણી અન્ય નદીમાં, વાળીને જીવ બચાવો,
ક્ષિતિજ સમાંતર ખેડી ખેતર, સેન્દ્રિય ખાતર લાવો!"

📚 બોર્ડ પરીક્ષા માટે IMP સ્થાપત્યો અને ઇતિહાસ (અગાઉની પોસ્ટ્સ)

તમારી તૈયારીને 100% મજબૂત બનાવવા માટે નીચેની લિંક્સ પર ક્લિક કરી અન્ય મહત્વના ટોપિક્સ વિશે જાણો:

🏛️ પ્રાચીન ભારતનું નગર આયોજન અને 30 MCQ 🦁 મૌર્ય કાલીન કલા (અશોકના સ્તંભો અને શિલાલેખો) + 30 MCQ 📖 પ્રકરણ 1: ભારતનો વારસો સંપૂર્ણ માહિતી 🛕 પ્રકરણ 3: શિલ્પ અને સ્થાપત્ય કલા સંપૂર્ણ

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપર આપેલી જમીન ધોવાણ અને સંરક્ષણની માહિતીને આધારે તમારું જ્ઞાન ચકાસો!

તમારો સ્કોર:

0

/ 30