જંગલોનું વર્ગીકરણ તથા માલિકી, વહીવટ અને વ્યવસ્થાપનની દ્રષ્ટિએ જંગલોના પ્રકાર

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રકરણ 9: વન અને વન્યજીવ સંસાધન

આકૃતિ: જંગલોનું વર્ગીકરણ અને વ્યવસ્થાપન

પ્રસ્તાવના (Introduction)

માનવીનું અસ્તિત્વ, પ્રગતિ અને વિકાસ સંસાધનોને આભારી છે. કુદરત પાસેથી આપણને અનેક પ્રકારની ચીજવસ્તુઓ મળે છે, જેમાં જંગલો (Forests) ખૂબ જ મહત્વનું સંસાધન છે. સામાન્ય અર્થમાં જંગલ એટલે વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને ઘાસનો સમુચ્ચય. કુદરતી વનસ્પતિ એ જ કહેવાય જેનો ઉછેર માનવીની સહાય વિના કુદરતી રીતે થયો હોય. ચાલો, આજે આપણે જંગલોના જુદા જુદા પ્રકારો વિશે ઊંડાણપૂર્વક સમજીએ.

1. વહીવટી દ્રષ્ટિએ જંગલોના પ્રકાર

સરકાર અને વન વિભાગ દ્વારા જંગલોનું વહીવટી (Administrative) કામ સરળતાથી થઈ શકે તે માટે તેને મુખ્ય ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે:

• અનામત જંગલ (Reserved Forest): આ પ્રકારના જંગલો સીધા સરકારી તંત્રના નિયંત્રણમાં હોય છે. અહીં વૃક્ષો કાપવા, લાકડા વીણવા કે પશુચરાણ માટે સખત મનાઈ હોય છે. આ જંગલો પર્યાવરણના રક્ષણ માટે અનામત રાખવામાં આવે છે.
• સંરક્ષિત જંગલ (Protected Forest): આ જંગલોની દેખભાળ સરકારી તંત્ર દ્વારા થાય છે, પરંતુ અહીં નિયમો થોડા હળવા હોય છે. સ્થાનિક લોકોને વૃક્ષોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના લાકડા વીણવાની અને પશુચરાણ કરવાની છૂટ આપવામાં આવે છે.
• અવર્ગીકૃત જંગલ (Unclassed Forest): આ એવા જંગલો છે જેનું હજુ સુધી કોઈ વર્ગીકરણ કરવામાં આવ્યું નથી. અહીં વૃક્ષો કાપવા કે પશુચરાણ પર કોઈ જ પ્રતિબંધ હોતો નથી. તે દુર્ગમ અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.

🎵 યાદ રાખવાની શોર્ટકટ કવિતા (Trick):

"અનામતમાં છે સખત મનાઈ, પશુઓ ના જાય ભાઈ!
સંરક્ષિતમાં છે થોડી છૂટ, લાકડા વીણો ના થાય લૂંટ!
અવર્ગીકૃતમાં જાવ તમે, કોઈ ના રોકે કોઈ ના ટોકે ભાઈ!"

2. માલિકી, વહીવટ અને વ્યવસ્થાપન દ્રષ્ટિએ જંગલોના પ્રકાર

જંગલોની માલિકી કોની છે અને તેનું સંચાલન કોણ કરે છે, તેના આધારે ભારતના જંગલોને નીચે મુજબ ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:

• રાજ્ય માલિકીનું જંગલ (State Forest): આ પ્રકારના જંગલો પર કેન્દ્ર સરકાર અથવા રાજ્ય સરકારનું નિયંત્રણ હોય છે. આપણા દેશના મોટાભાગના જંગલ વિસ્તારો આ પ્રકારમાં જ આવે છે.
• સાંમુદાયિક વન (Communal Forest): આ જંગલો પર સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ (જેવી કે ગ્રામ પંચાયત, નગરપાલિકા, મહાનગરપાલિકા, જિલ્લા પંચાયત) નું નિયંત્રણ હોય છે. તે ગામ કે સમુદાયના લોકોના ઉપયોગ માટે હોય છે.
• ખાનગી જંગલ (Private Forest): આ પ્રકારનું જંગલ વ્યક્તિગત માલિકીનું હોય છે. ભારતમાં ઓડિશા, મેઘાલય, પંજાબ અને હિમાચલ પ્રદેશમાં આવા જંગલો વિશેષ જોવા મળે છે. જોકે, હાલમાં આવા મોટાભાગના જંગલો ક્ષત-વિક્ષત (નુકસાન પામેલી) અવસ્થામાં અથવા ઉજ્જડ બની ગયા છે.

💡 માસ્ટર કી (Master Key):
- સરકાર ચલાવે = રાજ્ય માલિકીનું જંગલ
- પંચાયત ચલાવે = સાંમુદાયિક વન
- પોતાની માલિકીનું = ખાનગી જંગલ

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ - ભાગ 1 (15 પ્રશ્નો)

તમે ઉપર વાંચેલી માહિતીના આધારે નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 15