નિર્વનીકરણ, નિર્વનીકરણની અસર અને વન સંરક્ષણ અંગેના ઉપાયો

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રકરણ 9: વન અને વન્યજીવ સંસાધન

NJ Classes - ઉત્કૃષ્ટ શિક્ષણ, ઉજ્જવળ ભવિષ્ય

આકૃતિ: નિર્વનીકરણ અને વન સંરક્ષણ

1. નિર્વનીકરણ (જંગલોનો વિનાશ) એટલે શું?

નિર્વનીકરણ (Deforestation) એટલે સીધા અને સાદા અર્થમાં 'જંગલોનું નષ્ટ થવું'. આ કોઈ એક દેશની નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની એક મોટી સમસ્યા છે. જંગલો કુદરતી રીતે પણ નષ્ટ થાય છે (જેમ કે દાવાનળ લાગવાથી), પરંતુ તેના કરતા માનવીની પ્રવૃત્તિઓથી થતો વિનાશ ખૂબ મોટો છે.

નિર્વનીકરણ માટે જવાબદાર કારણો:

• માનવીની વિકાસયાત્રા: ઉદ્યોગો માટે જમીન મેળવવી, સડકો, રેલવે અને હવાઈ મથકો બનાવવા માટે જંગલો કાપવામાં આવે છે.
• વસ્તી વધારો અને શહેરીકરણ: વધતી વસ્તીના રહેઠાણ માટે અને શહેરોના વિસ્તરણ માટે જંગલોનો સફાયો થાય છે.
• બહુહેતુક યોજનાઓ: નદીઓ પર મોટા બંધ (ડેમ) અને નહેરો બનાવવાને કારણે લાખો હેક્ટર જંગલ ડૂબી જાય છે.
• ઝૂમ ખેતી (સ્થળાંતરિત ખેતી): જંગલના વૃક્ષોને કાપી કે સળગાવીને ત્યાં ખેતી કરવામાં આવે છે. આનાથી જંગલોનો મોટો વિનાશ થાય છે.

2. નિર્વનીકરણની અસરો (Effects of Deforestation)

જંગલો કપાવાથી પર્યાવરણને ભયંકર નુકસાન થઈ રહ્યું છે. તેની મુખ્ય અસરો નીચે મુજબ છે:

• CO2 માં વધારો: વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડ (CO2) વાયુનું પ્રમાણ ભયજનક રીતે વધે છે.
• ગ્રીનહાઉસ ઈફેક્ટ: ગ્રીનહાઉસ ઈફેક્ટ (ગ્લોબલ વોર્મિંગ) ની અસરો વધુ ઘેરી અને ગંભીર બને છે.
• માટીનું ધોવાણ: વૃક્ષોનું આચ્છાદન ઘટવાથી જમીનની માટીનું ધોવાણ થાય છે, પરિણામે ખેતીની ફળદ્રુપતા ઘટે છે.
• વરસાદ અને દુષ્કાળ: વરસાદનું પ્રમાણ ઘટે છે અને દુષ્કાળ (અનાવૃષ્ટિ) ની પરિસ્થિતિ સર્જાય છે.
• વન્યજીવો પર સંકટ: જંગલો કપાવાથી વન્યજીવો પોતાના કુદરતી આવાસો ગુમાવે છે (તેઓ નિરાધાર બને છે). આથી ખોરાક અને પાણીની શોધમાં તેઓ માનવ વસાહતોમાં આવી ચઢે છે, જેનાથી પાલતુ પ્રાણીઓનું મારણ (શિકાર) વધે છે અને માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ થાય છે.

3. વન સંરક્ષણ અંગેના ઉપાયો (Remedies for Conservation)

જંગલો બચાવવા માટે આપણે કેટલાક સખત અને અસરકારક પગલાં લેવા પડશે:

• લાકડાના વિકલ્પો: બળતણના લાકડાના વિકલ્પે સૌર ઊર્જા, પવન ઊર્જા અને બાયોગેસ નો ઉપયોગ વધારવો જોઈએ.
• કડક કાયદા: અપરિપક્વ વૃક્ષો કાપવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવો અને નિયમ તોડનારને કડક સજા કરવી.
• ઉદ્યોગો માટે વનીકરણ: ઉદ્યોગો જે જંગલમાંથી કાચો માલ મેળવે છે, તેઓને ફરજિયાત પણે વનીકરણ (Afforestation) કરવા મજબૂર કરવા. પડતર જમીનમાં વૃક્ષો વાવવા.
• ઇકો-ટુરિઝમનું નિયમન: પ્રવાસન (ઇકો-ટુરિઝમ) ના નામે જંગલોની સ્થિતિ ન બગડે તે માટે કડક નિયમન કરવું.
• અલાયદું તંત્ર: જંગલોમાં લાગતી આગ (દાવાનળ) ને ઝડપથી ઓલવવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે અલાયદું તંત્ર (ખાસ દળ) ઊભું કરવું.
• જનજાગૃતિ અને શિક્ષણ: સ્થાનિક લોકોમાં 'જનજાગૃતિ' કાર્યક્રમો યોજવા. શાળા-કોલેજના અભ્યાસક્રમમાં પર્યાવરણ અને વન સંરક્ષણનો વિષય ઉમેરવો.
• ઘાસચારો અને બળતણ: પશુઓ ચરાવવા પર નિયંત્રણ મૂકવું અને ઘાસચારા માટે જંગલ સિવાય અલગ વિસ્તારો ફાળવવા.

🎶 NJ Classes શોર્ટકટ કવિતા (યાદ રાખવા માટે):

"લાકડું છોડી સૌર અપનાવો, કાચું વૃક્ષ કોઈ ના કપાવા દો,
શાળામાં પર્યાવરણ ભણાવો, દાવાનળને તુરંત બુઝાવો,
ઝૂમ ખેતીને દૂર ભગાવો, વાવો વૃક્ષો ને જંગલ બચાવો!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ - ભાગ 1 (15 પ્રશ્નો)

ઉપરની માહિતી વાંચીને નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ આપો.

સ્કોર:

0

/ 15