વૈવિધ્યસભરવન્ય જીવ, લુપ્ત થતું વન્યજીવન અને વન્યજીવનના વિનાશ નું કારણ

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રકરણ 9: વન અને વન્યજીવ સંસાધન

NJ Classes - ઉત્કૃષ્ટ શિક્ષણ, ઉજ્જવળ ભવિષ્ય

આકૃતિ: વૈવિધ્યસભર અને લુપ્ત થતા વન્યજીવ

1. વૈવિધ્યસભર વન્યજીવ (Diverse Wildlife of India)

ભારતનું ભૃપૃષ્ઠ અને આબોહવા ખૂબ જ વૈવિધ્ય ધરાવે છે. તેથી જ અહીં પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓમાં અદભુત વિવિધતા જોવા મળે છે.

મહત્વના આંકડાઓ:

• વિશ્વમાં પશુ-પક્ષીઓની કુલ 15 લાખ પ્રજાતિઓ છે.
• તેમાંથી ભારતમાં 81,251 જેટલી પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે.
• જૈવવિવિધતાની દ્રષ્ટિએ ભારત વિશ્વમાં 12મા ક્રમે આવે છે.
• ભારતને કુલ 9 પ્રાણી-ભૌગોલિક પ્રદેશોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.

ભારતની વિશિષ્ટ પ્રાણીસંપત્તિ:

• એશિયાઈ સિંહ: સમગ્ર વિશ્વમાં માત્ર ગુજરાતના ગીરના જંગલોમાં જ જોવા મળે છે.
• એકશિંગી ભારતીય ગેંડો: અસમ અને પશ્ચિમ બંગાળના દલદલીય ક્ષેત્રોમાં.
• હિમ દીપડા અને લાલ પાંડા: હિમાલયના ઊંચાઈવાળા ક્ષેત્રોમાં.
• જંગલી બકરીઓ અને કસ્તુરી મૃગ: જમ્મુ-કાશ્મીરમાં જોવા મળે છે.
• હાથી અને જંગલી ભેંસ (બાયસન): દક્ષિણ ભારતના જંગલોમાં.
• પક્ષીઓ: મોર (રાષ્ટ્રીય પક્ષી), ઘોરાડ, સુરખાબ (ફ્લેમિંગો), સારસ અને વિવિધ પ્રકારના બતક ભારતમાં જોવા મળે છે. રાજશાહી (King Cobra) જેવા ઝેરી સાપ પણ દક્ષિણના જંગલોમાં જોવા મળે છે.

2. લુપ્ત થતા વન્યજીવ (Endangered and Extinct Wildlife)

જે પ્રાણીની પ્રજાતિના છેલ્લા સજીવના મૃત્યુ વિશે શંકા હોય અથવા જે પ્રજાતિ સંપૂર્ણપણે નાશ પામી હોય તેને 'લુપ્ત થતા વન્યજીવ' કહે છે.

લુપ્ત થઈ ગયેલા પ્રાણીઓ:

• ચીતો (Cheetah): ભારતનાં જંગલોમાંથી ચીતો સંપૂર્ણપણે લુપ્ત થઈ ચૂક્યો છે. (હાલ તે ફક્ત પ્રાણીસંગ્રહાલયમાં જ જોવા મળે છે).
• વાઘ (Tiger) ગુજરાતમાં: એક સમયે ગુજરાતના ઈડર, અંબાજી, પંચમહાલ અને ડાંગના જંગલોમાં વાઘ જોવા મળતા હતા, પરંતુ આજે ગુજરાતના જંગલોમાંથી વાઘ સંપૂર્ણપણે લુપ્ત થઈ ગયા છે.

સંકટમાં મુકાયેલા (Endangered) જીવો:

• પક્ષીઓ: ગીધ (Vulture), ગુલાબી ગરદનવાળું બતક, સારસ અને ઘુવડ.
• ગુજરાતના પક્ષીઓ: ગુજરાતના જંગલોમાં જોવા મળતું ચિલોત્રો નામનું પક્ષી હવે ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.
• જળચર જીવો: ગંગા અને બ્રહ્મપુત્રા નદીમાં જોવા મળતી ગંગેય ડોલ્ફિન (River Dolphin) અને ઓડિશા-ગુજરાતના સમુદ્ર કિનારે ઈંડા મૂકવા આવતા સમુદ્રી કાચબા આજે ભારે સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે.

3. વન્યજીવોના વિનાશના કારણો

પ્રાણીઓનું અસ્તિત્વ શા માટે જોખમમાં મુકાયું છે? તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

• કુદરતી આવાસોનો નાશ: માનવીએ પોતાની જમીનની ભૂખ સંતોષવા અને ઉદ્યોગો સ્થાપવા જંગલો કાપ્યા (નિર્વનીકરણ), જેનાથી પ્રાણીઓએ પોતાના ઘરો ગુમાવ્યા.
• શિકાર પ્રવૃત્તિ: પ્રાણીઓના વાળ, ખાલ (ચામડી), હાડકાં, શિંગડાં, દાંત અને નખ મેળવવા માટે તેમનો બેફામ શિકાર કરવામાં આવે છે.
• માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ: જંગલો ઘટવાથી ખોરાકની શોધમાં પ્રાણીઓ ગામડા કે શહેરોમાં પ્રવેશે છે અને પાલતુ પશુઓનું મારણ કરે છે, જેથી ગુસ્સે ભરાયેલા લોકો તેમને મારી નાખે છે.
• જંગલની આગ (દાવાનળ): જંગલમાં લાગતી આગને કારણે લાખો પ્રાણીઓ અને તેમના બચ્ચાં કે ઈંડા બળીને ખાખ થઈ જાય છે.
• પ્રદૂષણ અને દવાઓ: નદીઓના પ્રદૂષિત પાણીથી જળચર જીવો મરે છે. પશુઓની સારવારમાં વપરાતી 'ડાયક્લોફેનાક' (Diclofenac) નામની દવાથી ઝેરી થયેલું માંસ ખાવાથી ગીધ જેવા સફાઈ-કામદાર પક્ષીઓ નાશ પામ્યા છે.

🎶 NJ Classes સ્પેશિયલ કવિતા (સરળતાથી યાદ રાખવા):

"ભારતમાં છે ૮૧ હજાર, સિંહ-ગેંડાનો છે દરબાર,
ચીતો અને વાઘ થયા છે લુપ્ત, ગીધ-ચિલોત્રો બન્યા છે સુપ્ત!
માણસ કાપે જંગલ-ઝાડ, પ્રાણીઓ પાડે છે રાડ,
ચામડાં-નખ માટે શિકાર, આ છે વિનાશના કારણ અપાર!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપરની માહિતી વાંચીને નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ આપો.

સ્કોર:

0

/ 30