ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન જમીન ના પ્રકાર 30 MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ભારતની જમીનના પ્રકારો

આકૃતિ: ભારતની જમીનના પ્રકારો

ભારત એક કૃષિપ્રધાન દેશ છે, તેથી જમીનનું મહત્વ સૌથી વધુ છે. ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR - Indian Council of Agricultural Research) દ્વારા ભારતની જમીનને 8 પ્રકારોમાં વહેંચવામાં આવી છે.

🧠 Memory Trick (જમીનના 8 પ્રકારો યાદ રાખવા):
સૂત્ર યાદ રાખો: "કા-રા-કા-લે-ર-પ-જં-દ"
1. કાંપની જમીન
2. રાતી (લાલ) જમીન
3. કાળી જમીન
4. લેટેરાઈટ જમીન
5. રણ પ્રકારની જમીન
6. પર્વતીય જમીન
7. જંગલ પ્રકારની જમીન
8. દલદલ કે પીટ પ્રકારની જમીન

1

કાંપની જમીન (Alluvial Soil)

આ જમીન ભારતના કુલ ક્ષેત્રફળના લગભગ 43% વિસ્તારમાં ફેલાયેલી છે. (સૌથી વધુ વિસ્તાર).

• કેવી રીતે બને?: નદીઓએ પોતાની સાથે ઘસડી લાવેલા અને પાથરેલા કાંપથી બને છે.
• બે પ્રકાર:
  👉 ખાદર: નદીઓના પૂરના મેદાનોમાં બનેલી નવા કાંપની જમીન.
  👉 બાંગર: નદીઓથી દૂર ઉપરવાસમાં આવેલી જૂના કાંપની જમીન.
• તત્વો: આ જમીનમાં પોટાશ, ફોસ્ફરિક એસિડ અને ચૂનાનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, જ્યારે નાઇટ્રોજન અને હ્યુમસ ઓછું હોય છે. (જો કઠોળનો પાક લઈએ તો નાઇટ્રોજનનું પ્રમાણ વધારી શકાય).
• પાક: ઘઉં, ડાંગર, શેરડી, શણ, કપાસ, મકાઈ, તેલીબિયાં.

શોર્ટકટ: નવો કાંપ = ખાદર | જૂનો કાંપ = બાંગર. (સૌથી વધુ ફળદ્રુપ).

2

રાતી અથવા લાલ જમીન (Red Soil)

આ જમીન ભારતના લગભગ 19% વિસ્તારમાં આવેલી છે.

• રંગનું કારણ: આ જમીનમાં ફેરિક ઓક્સાઈડ (Ferric Oxide) હોવાથી તેનો રંગ લાલ દેખાય છે. જેમ જેમ નીચે જઈએ તેમ તે પીળા રંગમાં ફેરવાઈ જાય છે.
• લક્ષણો: આ જમીન છિદ્રાળુ અને ઉપજાઉ હોય છે. તેમાં ચૂનો, કાંકરા કે કાર્બોનેટ હોતા નથી. મેગ્નેશિયમ, ફોસ્ફેટ અને નાઇટ્રોજનની ઉણપ હોય છે.
• પાક: બાજરી, કપાસ, ઘઉં, જુવાર, અળસી, મગફળી, બટાટા.

3

કાળી જમીન (Black Soil / Regur)

ભારતના લગભગ 15% વિસ્તારમાં (ખાસ કરીને મહારાષ્ટ્ર, પશ્ચિમી મધ્યપ્રદેશ, આંધ્રપ્રદેશ, ગુજરાતમાં) જોવા મળે છે. તેને 'રેગુર' (Regur) પણ કહે છે.

• લક્ષણો: આ જમીન ચીકણી અને કસવાળી હોય છે. તેની ભેજ સંગ્રહણ શક્તિ ઘણી વધુ હોય છે. જ્યારે ભેજ સુકાય છે ત્યારે તેમાં ફાંટો (તિરાડો) પડી જાય છે.
• તત્વો: લોહ, ચૂનો, કેલ્શિયમ, પોટાશ અને એલ્યુમિનિયમનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.
• કપાસની જમીન: આ જમીન કપાસના પાક માટે ખૂબ જ અનુકૂળ હોવાથી તેને 'કપાસની કાળી જમીન' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

અન્ય નામ: કાળી જમીન = રેગુર = કપાસની જમીન

4

લેટેરાઈટ કે પડખાઉ જમીન (Laterite Soil)

આ જમીનનું નામ લેટિન ભાષાના શબ્દ 'લેટર' (Later = ઈંટ) પરથી પડ્યું છે. તેનો લાલ રંગ લોહ-ઓક્સાઈડ (Iron Oxide) ને કારણે છે.

• કેવી રીતે બને?: વધુ વરસાદને કારણે જમીનના ઉપરના પડમાંથી પોષક તત્વો ધોવાઈને નીચે જતા રહે છે (તીવ્ર ધોવાણ). તેથી તેને 'પડખાઉ જમીન' પણ કહે છે.
• ફળદ્રુપતા: આ જમીનમાં જૈવિક દ્રવ્યો ઓછાં હોવાથી ફળદ્રુપતા ઓછી હોય છે. તે ભીની થાય ત્યારે માખણ જેવી મુલાયમ અને સુકાય ત્યારે અત્યંત કઠણ થઈ જાય છે.
• પાક: ખાતર નાખીને કપાસ, ડાંગર, શેરડી, રાગી, ચા, કોફી અને કાજુનો પાક લેવાય છે.

ટ્રીક: લેટર = ઈંટ = લાલ રંગ = પડખાઉ જમીન

5

રણ પ્રકારની જમીન (Desert / Arid Soil)

આ જમીન સૂકી અને અર્ધ-સૂકી આબોહવાવાળા વિસ્તારોમાં (રાજસ્થાન, હરિયાણા, દક્ષિણ પંજાબ, ગુજરાતના કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રમાં) જોવા મળે છે.

• લક્ષણો: આ જમીન રેતાળ અને ઓછી ફળદ્રુપ હોય છે. તેમાં દ્રાવ્ય ક્ષારો (Salts) નું પ્રમાણ વધુ હોય છે અને જૈવિક દ્રવ્યોની ઉણપ હોય છે.
• સિંચાઈથી ખેતી: સિંચાઈની સગવડ (દા.ત. નહેરો) મળે તો તેમાં બાજરી અને જુવારનો પાક લઈ શકાય છે.

6

પર્વતીય જમીન (Mountain Soil)

આ જમીન હિમાલયની ખીણો અને ઢોળાવોના ક્ષેત્રમાં 2700 મીટરથી 3000 મીટર ની ઊંચાઈ પર જોવા મળે છે.

• લક્ષણો: આ જમીનનું સ્તર પાતળું અને અપરિપક્વ (Immature) હોય છે.
• વિસ્તાર: અસમ, દાર્જિલિંગ, ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ પ્રદેશ અને કાશ્મીરમાં આવેલી છે.
• વનસ્પતિ: અહીં દેવદાર, ચીડ અને પાઈનના વૃક્ષો જોવા મળે છે.

7

જંગલ પ્રકારની જમીન (Forest Soil)

હિમાલયના શંકુદ્રુમ જંગલોમાં 3000 મીટરથી 3100 મીટર ની ઊંચાઈ વચ્ચે તથા સહ્યાદ્રિ અને પૂર્વઘાટમાં જોવા મળે છે.

• લક્ષણો: વૃક્ષોના ખરી પડેલા પાંદડાંથી ભૂ-સપાટી ઢંકાયેલી રહે છે. પાંદડા સડવાથી હ્યુમસ (Humus) વધે છે, તેથી જમીનનો ઉપરનો ભાગ કાળો બની જાય છે. નીચે જતાં તે ભૂરા કે લાલ રંગમાં ફેરવાય છે.
• પાક: ચા, કોફી, તેજાના, ઘઉં, મકાઈ, જવ, ડાંગર વગેરે.

8

દલદલ કે પીટ પ્રકારની જમીન (Peaty / Marshy Soil)

આ જમીન ભેજવાળા વિસ્તારોમાં જૈવિક પદાર્થો (Organic Matter) ના સંચયથી વિકસે છે.

• લક્ષણો: ચોમાસામાં આ જમીન પાણીમાં ડૂબેલી રહે છે. પાણી ઓસરતાં (ઘટતાં) તેમાં ડાંગર (Paddy) ની ખેતી કરવામાં આવે છે.
• આ જમીનમાં જૈવિક પદાર્થો અને ક્ષારોની બહુલતા (વધુ પ્રમાણ) હોય છે, પરંતુ ફોસ્ફેટ અને પોટાશની ઉણપ હોય છે.
• વિસ્તાર: ઓડિશા, પશ્ચિમ બંગાળ, તમિલનાડુના કિનારે, બિહારનો મધ્ય ભાગ અને ઉત્તરાખંડનો અલમોડા જિલ્લો. આ જમીન ખૂબ જ મર્યાદિત વિસ્તારમાં છે.

🎶 જમીનના પ્રકારો યાદ રાખવાનું ગીત:

"કાંપવાળી જમીનમાં ખાદર ને બાંગર ભાઈ,
રાતી જમીનમાં લોહ-ઓક્સાઈડની છાઈ,
કાળી જમીન ચીકણી, કપાસ માટે સારી,
લેટેરાઈટ ઈંટ જેવી, પડખાઉ છે ભારી!
રણમાં ઉડે રેતી, પર્વત પર પાતળું પડ,
જંગલમાં હ્યુમસ કાળું, દલદલમાં ડાંગરનું થડ!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપર આપેલી જમીનના પ્રકારોની માહિતીને આધારે તમારું જ્ઞાન ચકાસો!

તમારો સ્કોર:

0

/ 30