જળ સ્ત્રોત, જળ સંસાધન અને તેનો ઉપયોગ અને સિંચાઈ ક્ષેત્ર નું વિતરણ 30 MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ભારત : જળ સંસાધન (Water Resources)

ચાર્ટ: ભારતમાં જળ સ્ત્રોતો અને તેનો ઉપયોગ

"જળ છે તો જીવન છે."
પૃથ્વી પર સજીવ સૃષ્ટિ ટકાવી રાખવા માટે જળ (પાણી) એ સૌથી મહત્વનું અને અકબંધ સંસાધન છે. જળ વિના પૃથ્વી પર કોઈ પણ જીવની કલ્પના થઈ શકે તેમ નથી.

1

જળ સ્ત્રોતો (Sources of Water)

ભારતમાં જળ સ્ત્રોતોને મુખ્યત્વે ત્રણ (3) ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:

૧. વૃષ્ટિજળ (Rain Water / Meteoric Water)

• પૃથ્વી પર જળ સંસાધનનો મુખ્ય (Primary) સ્ત્રોત વરસાદ (વૃષ્ટિ) છે.
• નદી, સરોવર, ઝરણાં અને કૂવા એ બધા જ સ્ત્રોતો વરસાદને આભારી છે.

૨. પૃષ્ઠીય જળ (Surface Water)

• પૃથ્વીની સપાટી પર જોવા મળતું પાણી એટલે પૃષ્ઠીય જળ.
• ઉદાહરણ: નદી, સરોવર, તળાવ, સાગર, ઝરણાં વગેરે.
• પૃષ્ઠીય જળનો મુખ્ય સ્ત્રોત નદીઓ છે.

૩. ભૂમિગત જળ (Groundwater)

• સપાટી પરનું પાણી જમીનમાં શોષાઈને નીચે જમા થાય તેને ભૂમિગત જળ કહે છે.
• ભૌગોલિક વહેંચણી: ભારતના ઉત્તરના મેદાની વિસ્તારોમાં લગભગ 42% ભૂમિગત જળ મળે છે.
• દક્ષિણ ભારતમાં (ઉચ્ચપ્રદેશ અને પર્વતીય વિસ્તારોને કારણે) ભૂમિગત જળનું પ્રમાણ ઓછું છે.
• ભૂમિગત જળનો સૌથી વધુ ઉપયોગ સિંચાઈ માટે થાય છે.

🧠 Memory Hack (શોર્ટ ટ્રીક):
• પૃથ્વીનો મુખ્ય સ્ત્રોત = વરસાદ (વૃષ્ટિ).
• પૃષ્ઠીય જળનો મુખ્ય સ્ત્રોત = નદીઓ.
• ભૂમિગત જળ સૌથી વધુ ક્યાં? = ઉત્તરના મેદાનોમાં (42%).

2

જળ સંસાધન અને તેનો ઉપયોગ

પાણીનો ઉપયોગ પીવા માટે, ઘરકામમાં અને ઉદ્યોગોમાં તો થાય જ છે, પરંતુ ભારતમાં તેનો સૌથી મોટો ઉપયોગ સિંચાઈ (ખેતી) માટે થાય છે.

સિંચાઈનો હિસ્સો: લગભગ 84% પાણી

• ખેતીમાં પાણીની જરૂરિયાત: 1 કિલો ઘઉંનું ઉત્પાદન કરવા માટે લગભગ 1500 લિટર પાણીની જરૂર પડે છે!
• વધુ પાણી માંગતા પાકો: ડાંગર, શેરડી અને શણ. આ પાકોને પુષ્કળ પાણીની જરૂર પડે છે.
• પ્રાચીન સમયથી પાણીનો ઉપયોગ સિંચાઈ માટે થતો આવ્યો છે. બીજી સદીમાં કાવેરી નદી પર બંધાયેલો 'ગ્રાન્ડ એનિકટ' (Grand Anicut) નહેર તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
• વર્ષ 1882 માં ઉત્તર પ્રદેશની પૂર્વીય યમુના નહેરનું નિર્માણ થયું હતું.

🎵 યાદ રાખવાનું ગીત (ટ્રીક):
"વાદળ વરસે વૃષ્ટિ કહેવાય, નદી વહે તે પૃષ્ઠીય થાય,
જમીનમાં ઉતરે ભૂમિગત જળ, ચોરાસી ટકા સિંચાઈમાં જાય દર પળ.
પંદર સો લિટરથી પાકે એક કિલો ઘઉં, જળ સાચવો જેથી સુખી થાય સૌ!"

3

સિંચાઈના મુખ્ય માધ્યમો (Sources of Irrigation)

ભારતમાં ખેતી માટે પાણી પહોંચાડવા (સિંચાઈ) ના મુખ્યત્વે ત્રણ (3) માધ્યમો છે:

૧. કૂવા અને ટ્યુબવેલ (Wells and Tube wells)

• આ ભારતમાં સિંચાઈ માટેના સૌથી મુખ્ય અને પ્રથમ ક્રમના માધ્યમો છે.
• ભારતના મેદાની વિસ્તારોમાં અને જ્યાં ભૂમિગત જળ વધુ હોય ત્યાં આનો ઉપયોગ સૌથી વધુ થાય છે.

૨. નહેરો (Canals)

• આ બીજા ક્રમનું મુખ્ય માધ્યમ છે.
• ક્યાં જોવા મળે? ઉત્તરના મેદાનો (સતલજ, ગંગા અને યમુના નદીના વિસ્તારો) અને પૂર્વના તટીય મેદાનો (મહાનદી, ગોદાવરી, કૃષ્ણા અને કાવેરીના મુખત્રિકોણ પ્રદેશોમાં).

૩. તળાવો (Tanks)

• આ ત્રીજા ક્રમનું માધ્યમ છે.
• ક્યાં જોવા મળે? પૂર્વ અને દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોમાં (પર્વતીય અને ઉચ્ચપ્રદેશો હોવાથી ત્યાં તળાવો દ્વારા સિંચાઈ વધુ અનુકૂળ છે).

🧠 Memory Hack: "ક્રમ યાદ રાખો: ૧. કૂવા/ટ્યુબવેલ ➜ ૨. નહેરો ➜ ૩. તળાવો."

4

સિંચાઈ ક્ષેત્રનું વિતરણ (Distribution of Irrigated Area)

ભારતના દરેક રાજ્યમાં સિંચાઈની સગવડ એકસરખી નથી, તેમાં વ્યાપક અસમાનતા જોવા મળે છે.

કુલ વાવેતર વિસ્તારના લગભગ 38% ભાગમાં સિંચાઈ થાય છે.

• સ્વતંત્રતા પછીનો વિકાસ: ભારત આઝાદ થયું ત્યારથી લઈને આજ સુધીમાં સિંચાઈ ક્ષેત્રમાં ૪ ગણો (4 times) વધારો થયો છે.
• સૌથી વધુ સિંચાઈ: ભારતમાં પંજાબ રાજ્યમાં સિંચાઈ ક્ષેત્રનું પ્રમાણ સૌથી વધુ છે. પંજાબના કુલ વાવેતર વિસ્તારના 90.8% ભાગમાં સિંચાઈ થાય છે. (કારણ કે ત્યાં સતલજ, રાવી અને બિયાસ જેવી નદીઓ છે).
• સૌથી ઓછી સિંચાઈ: ભારતમાં મિઝોરમ રાજ્યમાં સિંચાઈ ક્ષેત્રનું પ્રમાણ સૌથી ઓછું છે. ત્યાં માત્ર 7.3% વિસ્તારમાં જ સિંચાઈ થાય છે.

અન્ય રાજ્યોની સ્થિતિ: પંજાબ, હરિયાણા, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, જમ્મુ-કાશ્મીર, તમિલનાડુ અને મણિપુરમાં કુલ વાવેતર વિસ્તારના 40% થી વધુ વિસ્તારમાં સિંચાઈ થાય છે.

🎵 યાદ રાખવાનું ગીત (ટ્રીક):
"કૂવા-ટ્યુબવેલ નંબર વન, નહેરો આવે ટુ,
તળાવથી સિંચાઈ થાય સાઉથમાં, આટલું જાણી લે તું.
પંજાબમાં ૯૦ ટકા, મિઝોરમમાં ૭,
આઝાદી પછી ૪ ગણી વધી, સિંચાઈની આ છે અજબ વાત!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30

આ અગાઉના મહત્વના ટોપિક્સ (Must Read)

🏛️

પ્રકરણ 3 - ભાગ 1

પ્રાચીન ભારતનું
નગર આયોજન

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

🦁

પ્રકરણ 3 - ભાગ 2

મૌર્ય કાલીન કલા
(સ્તૂપ અને સ્તંભ)

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

⛰️

પ્રકરણ 3 - ભાગ 3

ગુફા સ્થાપત્ય અને
ગુજરાતની ગુફાઓ

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

🛕

પ્રકરણ 3 - ભાગ 4

રથ મંદિરો, મંદિર અને
ગોપુરમ સ્થાપત્ય

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો

🌲

પ્રકરણ 9

જંગલોનું વર્ગીકરણ અને
તેના પ્રકારો

વાંચો અને ટેસ્ટ આપો