ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 21: કાયદાનું જ્ઞાન અને મૂળભૂત અધિકારો + 30 MCQ
આ પોસ્ટ સાંભળો:
ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.
પ્રકરણ 21: સામાજિક પરિવર્તન (કાયદો અને અધિકારો)
ચાર્ટ: નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો
1 કાયદાનું સામાન્ય જ્ઞાન અને તેની જરૂરિયાત
સમાજને વ્યવસ્થિત રીતે ચલાવવા માટે નિયમો ખૂબ જરૂરી છે. આ નિયમો જ્યારે સરકાર દ્વારા બનાવવામાં આવે અને તેને માનવા બધા માટે ફરજિયાત હોય, ત્યારે તેને 'કાયદો' (Law) કહે છે.
આપણા દેશમાં એક ખૂબ જ પ્રચલિત સિદ્ધાંત છે: "કાયદાનું અજ્ઞાન એ કોઈ બહાનું નથી" (Ignorance of law is no excuse). એટલે કે, જો તમે કોઈ ગુનો કરો અને પછી પોલીસને કહો કે "મને તો ખબર જ નહોતી કે આવો કોઈ કાયદો છે", તો અદાલત તમને માફ કરશે નહિ. તેથી, દેશના દરેક નાગરિકને કાયદાનું સામાન્ય જ્ઞાન હોવું જ જોઈએ.
સુવાક્ય: કાયદો જાણવો એ નાગરિકનો અધિકાર પણ છે અને ફરજ પણ!
2 કાયદાના સામાન્ય જ્ઞાનની જરૂરિયાત શા માટે છે?
આપણા દેશનું બંધારણ આપણને ઘણા અધિકારો આપે છે, પરંતુ જો આપણને તે વિશે ખબર જ ન હોય, તો આપણે તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરી શકીએ? કાયદાના જ્ઞાનની જરૂરિયાત નીચે મુજબ છે:
- શોષણ અને અન્યાયથી બચવા: જો આપણે કાયદો જાણતા હોઈએ, તો કોઈપણ વ્યક્તિ, વેપારી કે અધિકારી આપણને છેતરી શકતો નથી કે આપણું શોષણ કરી શકતો નથી.
- મૂળભૂત અધિકારો ભોગવવા: બંધારણે આપેલા આપણા હકો કયા છે અને જો કોઈ તે છીનવી લે તો અદાલતમાં કેવી રીતે જવું તેનું જ્ઞાન મળે છે.
- ફરજો પ્રત્યે સભાનતા: કાયદો જાણવાથી નાગરિક પોતાના હકોની સાથે-સાથે રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની પોતાની ફરજો (Duties) વિશે પણ જાગૃત બને છે.
- સજાથી બચવા: જો આપણે જાણતા હોઈએ કે કયું કામ કાયદા વિરુદ્ધનું છે (ગુનો છે), તો આપણે તે કામ કરતા અટકીએ છીએ અને સજાથી બચી શકીએ છીએ.
- શાંતિ અને વ્યવસ્થા: સમાજમાં બધા લોકો કાયદાનું પાલન કરે તો શાંતિ, સલામતી અને વ્યવસ્થા જળવાઈ રહે છે, જેનાથી દેશનો વિકાસ ઝડપી બને છે.
🧠 Memory Hack (યાદ રાખવાની શોર્ટ ટ્રીક):
કાયદાના જ્ઞાનની 5 જરૂરિયાત: "શો-અ-ફ-સ-શા"
• શો = શોષણથી બચવા
• અ = અધિકારો ભોગવવા
• ફ = ફરજો સમજવા
• સ = સજાથી બચવા
• શા = શાંતિ જાળવવા
કાયદાના જ્ઞાનની 5 જરૂરિયાત: "શો-અ-ફ-સ-શા"
• શો = શોષણથી બચવા
• અ = અધિકારો ભોગવવા
• ફ = ફરજો સમજવા
• સ = સજાથી બચવા
• શા = શાંતિ જાળવવા
3 નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો (Fundamental Rights)
ભારતના નાગરિકોના શારીરિક, માનસિક અને નૈતિક વિકાસ માટે બંધારણ દ્વારા કેટલાક વિશેષ હકો આપવામાં આવ્યા છે, જેને 'મૂળભૂત અધિકારો' કહે છે. આ અધિકારોનું રક્ષણ દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court) કરે છે.
ભારતના બંધારણે નાગરિકોને કુલ છ (૬) મૂળભૂત અધિકારો આપ્યા છે:
૧. સમાનતાનો હક (Right to Equality)
- આ કાયદા મુજબ દેશના તમામ નાગરિકો કાયદા સમક્ષ સમાન છે.
- કોઈપણ વ્યક્તિ સાથે ધર્મ, જાતિ, લિંગ (સ્ત્રી/પુરુષ), જન્મસ્થળ કે આવકના આધારે ભેદભાવ (Discrimination) કરી શકાય નહિ. જાહેર નોકરીઓ કે સ્થળો પર બધાને સમાન તક મળે છે.
૨. સ્વતંત્રતાનો હક (Right to Freedom)
- આ હક નાગરિકોને ૬ પ્રકારની સ્વતંત્રતા આપે છે: (૧) વાણી અને વિચારની, (૨) શાંતિપૂર્વક સભા ભરવાની, (૩) મંડળો/સંસ્થાઓ સ્થાપવાની, (૪) દેશમાં ગમે ત્યાં ફરવાની, (૫) દેશમાં ગમે ત્યાં વસવાટ કરવાની અને (૬) ગમે તે વ્યવસાય કે વેપાર કરવાની સ્વતંત્રતા.
- ખાસ નોંધ (RTE): વર્ષ ૨૦૦૯ થી ૬ થી ૧૪ વર્ષની ઉંમરના તમામ બાળકોને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ મેળવવાનો મૂળભૂત અધિકાર પણ આમાં જોડવામાં આવ્યો છે.
૩. શોષણ વિરોધી હક (Right against Exploitation)
- કોઈપણ વ્યક્તિનું બીજા દ્વારા શોષણ ન થાય તે માટે આ હક છે.
- તેના દ્વારા મનુષ્યનો વેપાર, ફરજિયાત મજૂરી (વેઠપ્રથા) અને ૧૪ વર્ષથી નીચેના બાળકો પાસે કારખાના, ખાણ કે જોખમી વ્યવસાયમાં બાળમજૂરી (Child Labour) કરાવવા પર પ્રતિબંધ છે. આ એક સજાપાત્ર ગુનો છે.
૪. ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્યનો હક (Right to Freedom of Religion)
- ભારતનો કોઈપણ નાગરિક પોતાની ઈચ્છા મુજબનો ધર્મ પાળી શકે છે અને તેનો શાંતિપૂર્વક પ્રચાર કરી શકે છે. રાજ્ય કોઈની પણ પાસે બળજબરીથી ધર્મ પરિવર્તન કરાવી શકે નહિ.
૫. સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક હક (Cultural and Educational Rights)
- ભારતમાં રહેતા કોઈપણ લઘુમતી વર્ગના લોકો પોતાની ભાષા, લિપિ કે સંસ્કૃતિને સાચવી શકે છે. તે માટે તેઓ પોતાની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ પણ સ્થાપી શકે છે.
૬. બંધારણીય ઇલાજોનો હક (Right to Constitutional Remedies)
- ઉપરના ૫ માંથી કોઈપણ હકનો ભંગ થાય (કોઈ છીનવી લે), તો નાગરિક સીધો હાઈકોર્ટ કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ન્યાય માટે જઈ શકે છે. આ હક આપણને ન્યાય મેળવવાની તાકાત આપે છે.
- તેથી જ ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે આ હકને "બંધારણના આત્મા સમાન" (Soul of the Constitution) કહ્યો છે.
🧠 Memory Hack (શોર્ટ ટ્રીક):
છ એ છ હક ક્રમમાં યાદ રાખવા: "સ-સ્વ-શો-ધ-સાં-બ"
• સ = સમાનતા
• સ્વ = સ્વતંત્રતા
• શો = શોષણ વિરોધી
• ધ = ધાર્મિક
• સાં = સાંસ્કૃતિક
• બ = બંધારણીય ઇલાજ
છ એ છ હક ક્રમમાં યાદ રાખવા: "સ-સ્વ-શો-ધ-સાં-બ"
• સ = સમાનતા
• સ્વ = સ્વતંત્રતા
• શો = શોષણ વિરોધી
• ધ = ધાર્મિક
• સાં = સાંસ્કૃતિક
• બ = બંધારણીય ઇલાજ
🎵 યાદ રાખવાનું ગીત (અધિકાર સ્પેશિયલ):
"સમાનતાથી આપણે રહીશું, સ્વતંત્રતાથી ફરીશું,
શોષણ કદી ન સહીશું, ધર્મ પોતાનો પાળીશું.
સંસ્કૃતિ આપણી સાચવીશું, ભણીગણીને આગળ વધીશું,
જો કોઈ હક છીનવે આપણો, તો 'બંધારણીય ઇલાજ' થી કોર્ટમાં લડીશું!"
(આત્મા સમાન આ છઠ્ઠો હક, ભૂલતા નહિ પરીક્ષામાં લખીશું!)
"સમાનતાથી આપણે રહીશું, સ્વતંત્રતાથી ફરીશું,
શોષણ કદી ન સહીશું, ધર્મ પોતાનો પાળીશું.
સંસ્કૃતિ આપણી સાચવીશું, ભણીગણીને આગળ વધીશું,
જો કોઈ હક છીનવે આપણો, તો 'બંધારણીય ઇલાજ' થી કોર્ટમાં લડીશું!"
(આત્મા સમાન આ છઠ્ઠો હક, ભૂલતા નહિ પરીક્ષામાં લખીશું!)
સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)
નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો અને તમારું જ્ઞાન ચકાસો.
તમારો સ્કોર:
0
/ 30
