ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 22: ખાદ્યચક્ર દ્વારા પોષણનું નિયમન અને 30 MCQ ક્વિઝ

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રકૃતિમાં પોષણ વ્યવસ્થા

આકૃતિ: ખાદ્યચક્ર અને પોષણ વ્યવસ્થા

1

ખાદ્યચક્ર એટલે શું? (What is a Food Web/Cycle?)

પ્રકૃતિમાં કોઈપણ સજીવ સ્વતંત્ર રીતે જીવી શકતો નથી. દરેક સજીવને પોતાનું જીવન ટકાવી રાખવા માટે ખોરાક (પોષણ) ની જરૂર પડે છે. આ પોષણ મેળવવા માટે દરેક સજીવ પ્રત્યક્ષ (સીધી) કે પરોક્ષ (આડકતરી) રીતે અન્ય સજીવ પર આધાર રાખે છે.

વ્યાખ્યા: પ્રકૃતિમાં એક સજીવ ખોરાક માટે બીજા સજીવ પર આધાર રાખે છે, જેનાથી એક સાંકળ (Chain) રચાય છે. આવી અનેક સાંકળો એકબીજા સાથે જોડાઈને એક ગૂંચવણભર્યું જાળું બનાવે છે, જેને 'ખાદ્યચક્ર' (Food Web) અથવા આહારજાળ કહેવામાં આવે છે.

આ ખાદ્યચક્ર દ્વારા જ પ્રકૃતિમાં ઉર્જા (Energy) અને પોષક તત્વો (Nutrients) નું એક સજીવમાંથી બીજા સજીવમાં વહન થાય છે અને પોષણનું નિયમન (Regulation) જળવાઈ રહે છે.

2

ખાદ્યચક્રની કડીઓ (ઘટકો)

સમગ્ર ખાદ્યચક્ર મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલું છે: (૧) ઉત્પાદકો, (૨) ઉપભોગીઓ અને (૩) વિઘટકો.

(A) ઉત્પાદકો (Producers)

• કોણ છે?: પૃથ્વી પર તમામ લીલી વનસ્પતિઓ અને કેટલાક બેક્ટેરિયા 'ઉત્પાદકો' છે.
• કાર્ય: તેઓ સૂર્યપ્રકાશ, હવામાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2) અને જમીનમાંથી પાણી તથા ખનીજ ક્ષારોનો ઉપયોગ કરી પ્રકાશસંશ્લેષણ (Photosynthesis) ની ક્રિયા દ્વારા પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
• મહત્વ: આખી પૃથ્વી પર માત્ર ઉત્પાદકો જ એવા છે જે સૌર-ઉર્જા (સૂર્યની શક્તિ) ને રાસાયણિક ઉર્જા (ખોરાક) માં ફેરવી શકે છે. આખા ખાદ્યચક્રનો પાયો આ ઉત્પાદકો જ છે.

(B) ઉપભોગીઓ (Consumers)

જે સજીવો પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવી શકતા નથી અને પોષણ માટે ઉત્પાદકો (વનસ્પતિ) કે અન્ય પ્રાણીઓ પર આધાર રાખે છે, તેમને ઉપભોગીઓ કહેવાય છે. તેના ત્રણ સ્તર છે:

• ૧. પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ (શાકાહારી): આ સજીવો સીધેસીધો વનસ્પતિનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
  ઉદાહરણ: ગાય, ભેંસ, હરણ, સસલું, તીડ, બકરી.
• ૨. દ્વિતીય ઉપભોગીઓ (માંસાહારી): આ સજીવો પોષણ માટે શાકાહારી પ્રાણીઓનો શિકાર કરે છે.
  ઉદાહરણ: દેડકો (જે તીડને ખાય), શિયાળ, નાનો સાપ.
• ૩. તૃતીય / સર્વોચ્ચ ઉપભોગીઓ (ઉચ્ચ માંસાહારી): આ સજીવો અન્ય માંસાહારી કે શાકાહારી પ્રાણીઓને ખાઈને પોષણ મેળવે છે, પરંતુ તેમનો શિકાર અન્ય કોઈ પ્રાણી કરતું નથી.
  ઉદાહરણ: સિંહ, વાઘ, ગરુડ, મોર, શાર્ક.

🧠 Memory Trick (ઉપભોગીઓ યાદ રાખવાની ચાવી):
ઘાસ (ઉત્પાદક) ➔ તીડ (પ્રાથમિક) ➔ દેડકો (દ્વિતીય) ➔ સાપ (તૃતીય) ➔ ગરુડ (સર્વોચ્ચ).
ટ્રીક: "ઘાસ તીડને જમાડે, તીડ દેડકાને બોલાવે, સાપ દેડકાને ગળી જાય, ને ગરુડ સાપને ઊઠાવી જાય!"

3

વિઘટકો (Decomposers)

ખાદ્યચક્રની આ સૌથી છેલ્લી અને સૌથી મહત્વની કડી છે. જો વિઘટકો ન હોત તો પૃથ્વી પર મૃતદેહોનો ડુંગર ખડકાઈ ગયો હોત!

• કોણ છે?: જમીનમાં રહેલા કેટલાક સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ (Bacteria) અને ફૂગ (Fungi) ને વિઘટકો કહેવાય છે.
• કાર્ય: જ્યારે ઉત્પાદકો (વનસ્પતિ) કે ઉપભોગીઓ (પ્રાણીઓ) મૃત્યુ પામે છે, ત્યારે આ વિઘટકો તેમના મૃતદેહોને સડાવીને તેનું વિઘટન કરે છે.
• પોષણ: વિઘટકો આ મૃતદેહોમાંથી પોતાનો ખોરાક (પોષણ) મેળવે છે.
• તત્વોનું પુનઃચક્રીયકરણ: વિઘટનની ક્રિયા દરમિયાન જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ પદાર્થોમાં રૂપાંતર થાય છે. આ સરળ પોષક તત્વો ફરીથી જમીન, પાણી અને હવામાં ભળી જાય છે, જ્યાંથી વનસ્પતિ તેને ફરીથી ગ્રહણ કરે છે.

સફાઈ કામદાર: વિઘટકો એ કુદરતના સાચા 'સફાઈ કામદારો' (Scavengers/Cleaners) છે.

4

ખાદ્યચક્ર દ્વારા પોષણનું નિયમન (Regulation of Nutrition)

હવે સમજીએ કે આખી પ્રકૃતિમાં પોષણનું સંતુલન (Regulation) કેવી રીતે જળવાઈ રહે છે. આ એક અદભુત ચક્રીય પ્રક્રિયા છે.

• પોષક તત્વોનો ચક્રીય પ્રવાહ: જમીનમાંથી લીધેલા પોષક તત્વો ➔ વનસ્પતિમાં ➔ ત્યાંથી શાકાહારીમાં ➔ ત્યાંથી માંસાહારીમાં ➔ અને પ્રાણીના મૃત્યુ પછી વિઘટકો દ્વારા ➔ ફરીથી જમીનમાં પાછા ફરે છે. આ રીતે પોષક તત્વો ક્યારેય ખલાસ થતા નથી, બસ ફરતા રહે છે!
• ઉર્જાનો એકમાર્ગી પ્રવાહ (Unidirectional Flow of Energy): સૂર્યમાંથી મળેલી ઉર્જા વનસ્પતિમાં જાય છે, ત્યાંથી પ્રાણીઓમાં જાય છે. પરંતુ, આ ઉર્જા પાછી સૂર્ય તરફ જતી નથી. દરેક સ્તરે પ્રાણીઓ શ્વસન અને હલનચલનમાં ઉર્જા ગુમાવે છે (ઉર્જાનો વ્યય થાય છે). તેથી ઉર્જાનો પ્રવાહ એકમાર્ગી છે.
• પ્રકૃતિમાં સમતુલા (Ecological Balance): ખાદ્યચક્રની કોઈ એક કડી નાશ પામે તો આખું ચક્ર ખોરવાય છે. દા.ત., જો જંગલમાંથી બધા સિંહ (તૃતીય ઉપભોગી) નાશ પામે, તો હરણ (પ્રાથમિક ઉપભોગી) ની સંખ્યા વધી જાય, જે બધું ઘાસ ખાઈ જાય અને છેવટે જંગલ રણ બની જાય.

ખાસ યાદ રાખો: પોષક તત્વોનો પ્રવાહ ચક્રીય (Cyclic) છે, જ્યારે ઉર્જાનો પ્રવાહ એકમાર્ગી (Unidirectional) છે. ખાદ્યચક્ર જેટલું મોટું અને ગૂંચવણભર્યું, તેટલી જ પ્રકૃતિ વધુ સ્થિર!

🎶 ખાદ્યચક્ર અને પોષણનું ગીત:

"સૂરજદાદા શક્તિ આપે, લીલું ઘાસ લહેરાય,
ઘાસને ખાઈને હરણ કૂદે, સિંહ હરણને ખાય!
સિંહ મરે તો વિઘટકો, જમીનમાં તેને મેળવે,
માટીમાંથી ફરી ઘાસ ઊગે, કુદરત ખેલ આ ખેલે!
તત્વો ફરે ગોળ-ગોળ, ઉર્જા જાય સીધી વાટ,
આ જ છે પોષણની વ્યવસ્થા, પ્રકૃતિનો મોટો થાટ!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપર આપેલી ખાદ્યચક્રની માહિતીને આધારે તમારું જ્ઞાન ચકાસો!

તમારો સ્કોર:

0

/ 30