અજંતાની ગુફાઓ, ઈલોરાની ગુફાઓ, એલિફન્ટા ની ગુફાઓ, મહાબલીપુરમ, પટ્ટદકલ, ખજુરાહોના મંદિરો

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસાના સ્થળો (ભાગ-1)

ચિત્ર: અજંતા, ઈલોરા અને ખજુરાહોના શિલ્પો

1. અજંતાની ગુફાઓ (Ajanta Caves)

સ્થાન: મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના ઔરંગાબાદ જિલ્લાના અજંતા ગામ પાસે, વાઘેરા નદીના કાંઠે સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળામાં ઘોડાની નાળ આકારે આવેલી છે.

• કુલ ગુફાઓ: કુલ 29 ગુફાઓ આવેલી છે.
• વસ્તુશિલ્પ: આ ગુફાઓ બૌદ્ધ ધર્મના સ્થાપત્ય કલાના ઉત્તમ નમૂના છે. તેને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય:
  1. ચિત્રકલા આધારિત (દા.ત., ગુફા નં. 1, 2, 10, 16, 17)
  2. શિલ્પકલા આધારિત
• પ્રકારો: બે પ્રકારની ગુફાઓ છે:
  1. ચૈત્ય: (પ્રાર્થનાગૃહ) - ગુફા નં. 9, 10, 19, 26, 29.
  2. વિહાર: (બૌદ્ધ મઠ/રહેઠાણ) - બાકીની બધી ગુફાઓ.
• વિશેષતા: અજંતાના ભીંતચિત્રો (Fresco) બૌદ્ધ ધર્મના જાતક કથાઓ પર આધારિત છે. 'ઉડતી અપ્સરા' નું ચિત્ર વિશ્વવિખ્યાત છે.
• શોધ: ઈ.સ. 1819 માં અંગ્રેજ કેપ્ટન જ્હોન સ્મિથે આ વિસરાયેલી ગુફાઓ પુનઃ સંશોધિત કરી હતી.

🧠 Memory Hack: "અજંતા = 29" (બંનેમાં 'અ' આવે છે).
ચૈત્ય ગુફાઓ યાદ રાખવા: 9, 10 અને તેમાં 10-10 ઉમેરો (19, 29) + 26.

2. ઈલોરાની ગુફાઓ (Ellora Caves)

સ્થાન: મહારાષ્ટ્રના ઔરંગાબાદ પાસે.

• કુલ ગુફાઓ: કુલ 34 ગુફાઓ છે જે ત્રણ ધર્મોનો સંગમ છે.
  • 1 થી 12: બૌદ્ધ ધર્મ (રાષ્ટ્રકૂટ રાજાઓ સમયે)
  • 13 થી 29: હિન્દુ ધર્મ
  • 30 થી 34: જૈન ધર્મ
• કૈલાસ મંદિર (ગુફા નં. 16): આ ઈલોરાનું મુખ્ય આકર્ષણ છે. તે એક જ મોટા પથ્થર (ખડક) માંથી કોતરેલું છે. તે 50 મીટર લાંબુ, 33 મીટર પહોળું અને 30 મીટર ઊંચું છે.

આ ગુફાઓ હિન્દુ, બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મનો પવિત્ર ત્રિવેણી સંગમ ગણાય છે.

3. એલિફન્ટાની ગુફાઓ (Elephanta Caves)

સ્થાન: મહારાષ્ટ્રમાં મુંબઈથી 12 કિમી દૂર અરબ સાગરમાં આવેલી છે.

• સ્થાનિક નામ: સ્થાનિક માછીમારો તેને 'ધારાપુરી' કહે છે.
• નામકરણ: પોર્ટુગીઝોએ અહીં પથ્થરમાંથી કોતરેલી હાથી (Elephant) ની મૂર્તિ જોઈને આ નામ આપ્યું હતું.
• કુલ ગુફાઓ: અહીં કુલ 7 ગુફાઓ છે.
• મુખ્ય આકર્ષણ: ગુફા નં. 1 માં આવેલી 'ત્રિમૂર્તિ' (બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ) ની ભવ્ય મૂર્તિ. તેની ગણના દુનિયાની શ્રેષ્ઠ મૂર્તિઓમાં થાય છે.
• UNESCO: ઈ.સ. 1987 માં તેને વૈશ્વિક વારસાના સ્થળમાં સ્થાન મળ્યું.

4. મહાબલીપુરમ (Mahabalipuram)

સ્થાન: તમિલનાડુના ચેન્નઈથી 60 કિમી દૂર, બંગાળની ખાડીના કિનારે.

• રાજવંશ: પલ્લવ વંશના રાજા નરસિંહવર્મન પ્રથમ (જેનું ઉપનામ 'મહામલ્લ' હતું) ના સમયમાં નિર્માણ પામ્યું.
• રથ મંદિરો: અહીં કુલ 7 રથ મંદિરો હતા, તેમાંથી 2 દરિયામાં વિલીન થઈ ગયા છે, આજે 5 હયાત છે. સૌથી મોટું રથ મંદિર ધર્મરાજનું અને સૌથી નાનું દ્રૌપદીનું છે.
• વિશેષતા: અહીંનું 'હાસ્ય મુદ્રામાં વિષ્ણુની મૂર્તિ' અને 'મહિષાસુર મર્દિની' નું શિલ્પ જોવાલાયક છે.

5. પટ્ટદકલ (Pattadakal)

સ્થાન: કર્ણાટક રાજ્યમાં બાદામીથી 16 કિમી દૂર.

પટ્ટદકલ એ ચાલુક્ય વંશ ની રાજધાનીનું નગર હતું. અહીંના મંદિરોમાં નાગર અને દ્રવિડ શૈલીનો સુમેળ જોવા મળે છે.

સૌથી મોટું મંદિર: વિરુપાક્ષનું મંદિર (શિવ મંદિર) અહીંનું સૌથી વિશાળ અને ભવ્ય સ્થાપત્ય છે.

6. ખજુરાહોના મંદિરો (Khajuraho Temples)

સ્થાન: મધ્યપ્રદેશના છતરપુર જિલ્લામાં.

• ઇતિહાસ: તે બુંદેલખંડના ચંદેલ રાજાઓ ની રાજધાનીનું નગર હતું (ઈ.સ. 905 થી 1050).
• મંદિરો: શરૂઆતમાં અહીં 80 મંદિરો હતા, હાલમાં 25 જેટલા હયાત છે.
• શૈલી: મોટાભાગના મંદિરો નાગર શૈલી માં નિર્માણ પામેલા છે.
• મુખ્ય મંદિર: 'ચોસઠ યોગિનીનું મંદિર' અને 'કંદરિયા મહાદેવનું મંદિર' શ્રેષ્ઠ છે.
• વિશેષતા: આ મંદિરો તેમના કામક્રીડા (Erotic) ના શિલ્પો માટે વિશ્વભરમાં જાણીતા છે.

🧠 Memory Hack: "ખજુરાહો = MP ના ચંદેલ રાજાઓ".
યાદ રાખો: "MP (મધ્યપ્રદેશ) માં ખજૂર ખાતા ચંદેલ રાજા."

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

તૈયારી ચકાસવા માટે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30