કોર્ણાકનું સૂર્યમંદિર, બૃહદેશ્વર મંદિર, કુટુંબમિનાર, હમ્પી, હુમાયુ નો મકબરો, આગ્રાનો કિલ્લો અને તાજમહેલ

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસાના સ્થળો (ભાગ-2)

ચિત્ર: કોર્ણાક, બૃહદેશ્વર, કુતુબમિનાર અને તાજમહેલની ઝલક

1

કોર્ણાકનું સૂર્યમંદિર (Sun Temple, Konark)

સ્થાન: ઓડિશા રાજ્યના પુરી જિલ્લામાં બંગાળના અખાતના કિનારે.

• નિર્માણ: 13મી સદીમાં ગંગ વંશના રાજા નરસિંહવર્મન પ્રથમ ના સમયમાં.
• આકાર: આખું મંદિર સાત અશ્વો (ઘોડા) વડે ખેંચાતા સૂર્યના રથ આકારનું છે.
• પૈડાં (ચક્રો): મંદિરના આધારમાં કુલ 12 વિશાળ પૈડાં છે.
  - આ 12 પૈડાં વર્ષના 12 મહિના સૂચવે છે.
  - દરેક પૈડામાં 8 આરા છે, જે દિવસના 8 પ્રહર દર્શાવે છે.
• પથ્થર: કાળા પથ્થરોમાંથી બનેલું હોવાથી તેને 'બ્લેક પેગોડા' (Black Pagoda) પણ કહે છે.
• વિશેષતા: અહીં સૂર્યની પહેલી કિરણ મંદિરના ગર્ભગૃહમાં પડતી હતી. શિલ્પોમાં દિવ્ય, સાંસારિક અને શૃંગારિક વિષયો છે.

🧠 Memory Hack: "સૂર્યના રથમાં 7 ઘોડા = અઠવાડિયાના 7 દિવસ."
"રથના 12 પૈડાં = વર્ષના 12 મહિના."
"કાળા પથ્થર = બ્લેક પેગોડા."

2

બૃહદેશ્વર મંદિર (Brihadisvara Temple)

સ્થાન: તમિલનાડુ રાજ્યના થંજાવુર (તાંજોર) માં.

• અન્ય નામ: રાજરાજેશ્વર મંદિર.
• નિર્માણ: ચોલ વંશના રાજા રાજરાજ પ્રથમે બંધાવ્યું હતું. (ઈ.સ. 1003 થી 1010).
• શૈલી: દ્રવિડ શૈલીનું શ્રેષ્ઠ સ્થાપત્ય.
• વિશિષ્ટતા:
  - આખું મંદિર ગ્રેનાઈટ પથ્થરનું બનેલું છે.
  - તેનું શિખર જમીનથી લગભગ 200 ફૂટ ઊંચું છે.
  - તે સમયે તે સૌથી ઊંચા શિખરવાળા મંદિરોમાં સ્થાન પામતું હતું.

એવું માનવામાં આવે છે કે આ મંદિરના શિખરનો પડછાયો જમીન પર પડતો નથી.

🧠 Memory Hack: નામ પરથી યાદ રાખો: "રાજા **રાજરાજ** પ્રથમે બનાવ્યું, એટલે **રાજરાજેશ્વર** મંદિર."

3

કુતુબમિનાર (Qutub Minar)

સ્થાન: દિલ્હી.

• ઇતિહાસ: સલ્તનતકાલીન સ્થાપત્યનો ઉત્તમ નમૂનો.
  - શરૂઆત: 12મી સદીમાં ગુલામ વંશના સ્થાપક કુતબુદ્દીન ઐબકે કરી.
  - પૂર્ણ: તેના જમાઈ ઈલ્તુતમિશે કાર્ય પૂર્ણ કરાવ્યું.
• માપ:
  - ઊંચાઈ: 72.5 મીટર (ભારતનો સૌથી ઊંચો પથ્થરનો મિનારો).
  - ઘેરાવો: તળિયે 13.75 મીટર, જે ઉપર જતાં સાંકડો થઈને 2.75 મીટર થાય છે.
• સામગ્રી: લાલ પથ્થર અને આરસપહાણનો ઉપયોગ. પર કુરાનની આયાતો કંડારવામાં આવી છે.

🧠 Memory Hack: "સસરાએ (કુતબુદ્દીન) પાયો નાખ્યો, જમાઈ (ઈલ્તુતમિશ) એ પૂરો કર્યો."
ઊંચાઈ યાદ રાખો: "72.5 (બોતેર પોઈન્ટ પાંચ)."

4

હમ્પી (Hampi)

સ્થાન: કર્ણાટક રાજ્યના બેલ્લારી જિલ્લામાં તુંગભદ્રા નદીના કિનારે.

• સામ્રાજ્ય: તે વિજયનગર સામ્રાજ્ય (ઈ.સ. 1336-1646) ની રાજધાની હતી. રાજા કૃષ્ણદેવરાય ના સમયમાં સ્થાપત્યકલા સર્વોચ્ચ શિખરે હતી.
• વિશિષ્ટતા:
  - અહીં વિશાળ પથ્થરો કોતરીને બનાવેલા મંદિરો છે.
  - વિઠ્ઠલ મંદિર: આ મંદિરના 56 સ્તંભોમાંથી સંગીતના સૂરો (સારેગમ..) રેલાય છે.
  - વિરૂપાક્ષ મંદિર: શિવનું મંદિર, જે દ્રવિડ શૈલીનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.
• અન્ય આકર્ષણો: અચ્યુતરાયનું મંદિર, કૃષ્ણ મંદિર અને પથ્થરનો રથ.

🧠 Memory Hack: "હમ્પી = 50 રૂપિયાની નોટ." (ભારતીય ચલણી નોટ પર હમ્પીના રથનું ચિત્ર છે).
"નદી: તુંગભદ્રા (દક્ષિણ ભારત)."

5

હુમાયુનો મકબરો (Humayun's Tomb)

સ્થાન: દિલ્હી.

• નિર્માણ: મુઘલ બાદશાહ હુમાયુના મૃત્યુ બાદ તેની પત્ની હમીદા બેગમ (હાજી બેગમ) એ ઈ.સ. 1565માં બંધાવ્યો.
• શૈલી: ઈરાની શૈલી (પર્શિયન) માં નિર્માણ પામેલ છે.
• મહત્વ: આ મકબરો તાજમહેલની પ્રેરણા સમાન ગણાય છે. અહીં લાલ પથ્થરની સાથે સફેદ આરસનો સુંદર ઉપયોગ થયો છે.

આ મકબરો મુઘલ સ્થાપત્ય કલાનો શ્રેષ્ઠ નમૂનો છે અને તાજમહેલના પુરોગામી તરીકે ઓળખાય છે.

6

આગ્રાનો કિલ્લો (Agra Fort)

સ્થાન: ઉત્તર પ્રદેશના આગ્રા શહેરમાં યમુના નદીના કિનારે.

• નિર્માણ: મુઘલ બાદશાહ અકબરે ઈ.સ. 1565માં બંધાવ્યો.
• રચના: આ કિલ્લો લાલ પથ્થરોથી બનેલો હોવાથી તેને 'લાલ કિલ્લો' પણ કહે છે. તેની દીવાલો 70 ફૂટ ઊંચી છે અને ઘેરાવો દોઢ માઈલનો છે.
• બાંધકામ શૈલી: હિન્દુ અને ઈરાની શૈલીનો સુમેળ જોવા મળે છે.
• મુખ્ય મહેલો:
  - જહાંગીરી મહેલ: અકબરે તેના પુત્ર જહાંગીર માટે બંધાવ્યો હતો, જેમાં ગુજરાતી અને બંગાળી શૈલીની અસર જોવા મળે છે.
  - શાહજહાંનો મહેલ: શાહજહાંએ જિંદગીના છેલ્લા દિવસો અહીં નજરકેદમાં વિતાવ્યા હતા (મુસમ્મન બુર્જમાં).

🧠 Memory Hack: "અકબર = આગ્રા (બંને 'અ' થી શરૂ થાય)."
"લાલ પથ્થર = લાલ કિલ્લો (આગ્રાનો, દિલ્હીનો નહીં)."

7

તાજમહેલ (Taj Mahal)

સ્થાન: આગ્રા, ઉત્તર પ્રદેશ (યમુના નદીના કિનારે).

• પ્રેમ પ્રતિક: મુઘલ બાદશાહ શાહજહાંએ તેની પત્ની મુમતાજ મહેલ (અર્જુમંદબાનુ) ની યાદમાં બંધાવ્યો.
• સમયગાળો:
  - શરૂઆત: ઈ.સ. 1631 (મુમતાજના મૃત્યુના એક વર્ષ બાદ).
  - પૂર્ણ: ઈ.સ. 1653 (કુલ 22 વર્ષ લાગ્યા).
• સ્થાપત્ય: આ દુનિયાની સાત અજાયબીઓમાં સ્થાન ધરાવે છે. તેનું નિર્માણ સફેદ સંગેમરમર (આરસપહાણ) થી થયું છે.
• વિશેષતા: મકબરાની મધ્યમાં મુમતાજની કબર છે. મહેરાબ પર એક વાક્ય લખેલું છે:
  "સ્વર્ગના બગીચામાં પવિત્ર દિલોનું સ્વાગત છે."

તાજમહેલની રચનામાં ભારતીય, ઈરાની, અરબી, તુર્કી અને યુરોપિયન શૈલીનો સમન્વય જોવા મળે છે.

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

તમારો અભ્યાસ ચકાસવા માટે નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30