ગણિતશાસ્ત્ર, અન્ય વિજ્ઞાનો, ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષશાસ્ત્ર, વસ્તુશાસ્ત્ર MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ગણિત, ખગોળ અને વાસ્તુશાસ્ત્ર

પ્રાચીન ભારતનું વિજ્ઞાન: એક ઝલક

1. ગણિતશાસ્ત્ર (Mathematics)

ભારતે દુનિયાને ગણિતશાસ્ત્રમાં અમૂલ્ય ભેટ આપી છે જેનાથી વિશ્વનો વ્યવહાર સરળ બન્યો છે. શૂન્યની શોધ, દશાંશ પદ્ધતિ, બીજગણિત, બોધાયન પ્રમેય અને રેખાગણિત જેવી શોધો ભારતની દેન છે.

મહત્વની શોધો અને ઋષિઓ:

• આર્યભટ્ટ (ગણિતશાસ્ત્રના પિતા): તેમણે 'આર્યભટ્ટીયમ' ગ્રંથ લખ્યો. તેમણે શૂન્ય (0) ની શોધ કરી અને π (પાઈ) ની કિંમત 22/7 (3.14) જેટલી થાય છે તે દર્શાવ્યું.
• શૂન્યની મહત્તા: આંકડાની પાછળ શૂન્ય લગાવીને લખવાની પ્રક્રિયાના શોધક 'ગૃત્સમદ' ઋષિ હતા.
• ભાસ્કરાચાર્ય: ઈ.સ. 1150 માં 'લીલાવતી ગણિત' અને 'બીજગણિત' નામના ગ્રંથો લખ્યા. તેમણે સરવાળા અને બાદબાકીની શોધ કરી હતી.
• બોધાયનનો પ્રમેય: આપસ્તંબ સૂત્રોમાં (ઈ.સ. પૂર્વે 800) વિવિધ વૈદિક યજ્ઞો માટે જરૂરી વેદીઓના માપ નક્કી કર્યા હતા, જે આજના ભૂમિતિ અને પાયથાગોરસના પ્રમેય સાથે મળતા આવે છે.

યાદ રાખો (Trick): આર્યભટ્ટ = શૂન્ય અને પાઈ (આકાશ ગોળ છે, શૂન્ય જેવું). ભાસ્કરાચાર્ય = લીલાવતી (ભાસ્કર એટલે સૂર્ય, લીલાવતી નામ યાદ રાખવું).

2. અન્ય વિજ્ઞાનો (Other Sciences)

પ્રાચીન ભારતમાં માત્ર ગણિત કે વૈદકશાસ્ત્ર જ નહીં, પણ અન્ય ઘણા વિજ્ઞાનો પર પણ ગ્રંથો લખાયા હતા. પરીક્ષા માટે આ જોડકાં ખૂબ મહત્વના છે.

ક્રમ	વિજ્ઞાન (શાસ્ત્ર)	રચયિતા / કર્તા
1	પ્રજનન શાસ્ત્ર	બ્રાભ્રવ્ય પાંચાલ
2	ચિકિત્સા સંગ્રહ	ચક્રપાણિદત્ત
3	કામસૂત્ર	વાત્સ્યાયન
4	વૃક્ષ આયુર્વેદ	મહામુનિ પરાશર
5	યોગશાસ્ત્ર	મહર્ષિ પતંજલિ
6	યંત્રસર્વસ્વ	મહર્ષિ ભારદ્વાજ
7	કાલગણના	શકમુનિ

3. ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષશાસ્ત્ર

શાસ્ત્રોમાં ખગોળશાસ્ત્ર સૌથી પ્રાચીન છે. નાલંદા વિદ્યાપીઠમાં ખગોળ અને જ્યોતિષના ઊંડા અભ્યાસ થતા હતા.

આર્યભટ્ટનું યોગદાન:

તેમણે સાબિત કર્યું કે "પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરે છે" અને ચંદ્રગ્રહણનું સાચું કારણ પૃથ્વીનો પડછાયો છે. વિદ્વાનો તેમને 'અજરભર' ના નામથી સંબોધતા.

વરાહમિહિર અને બૃહદ સંહિતા:

મહાન ખગોળવેત્તા અને જ્યોતિષશાસ્ત્રી વરાહમિહિરે 'બૃહદ સંહિતા' નામનો ગ્રંથ લખ્યો. તેમણે જ્યોતિષશાસ્ત્રને ત્રણ ભાગમાં વહેંચ્યું:

• તંત્ર
• હોરા
• સંહિતા

આ ગ્રંથમાં આકાશી ગ્રહોની માનવીના ભવિષ્ય પર થતી અસરો, લગ્નના મુહૂર્તો, પાક, વરસાદ વગેરેની ચર્ચા કરવામાં આવી છે.

બ્રહ્મગુપ્ત:

તેમણે 'બ્રહ્મસિદ્ધાંત' ગ્રંથ લખ્યો અને ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમો (ન્યુટન પહેલાં) નો ઉલ્લેખ કર્યો.

4. વાસ્તુશાસ્ત્ર (Vastu Shastra)

વાસ્તુશાસ્ત્ર એ જ્યોતિષશાસ્ત્રનું અવિભાજ્ય અંગ છે. તેની ગણના વિશ્વના અનેક દેશોમાં સ્વીકૃત થઈ રહી છે.

• પ્રાચીન દેવો/ઋષિઓ: બ્રહ્મા, નારદ, બૃહસ્પતિ, ભૃગુ, વશિષ્ઠ અને વિશ્વકર્મા ને વાસ્તુશાસ્ત્રના પ્રણેતા માનવામાં આવે છે.
• વિશ્વકર્મા: તેઓ દેવોના પ્રથમ સ્થપતિ (Architect) હતા. તેમણે વાસ્તુશાસ્ત્રને 8 ભાગમાં વહેંચ્યું હતું.
• પુનરુદ્ધાર: મેવાડના રાણા કુંભા એ 15મી સદીમાં વાસ્તુશાસ્ત્રનો પુનરુદ્ધાર કરાવ્યો હતો.

વાસ્તુશાસ્ત્રમાં શું હોય? રહેવાની જગ્યા, મંદિર, મહેલ, અશ્વશાળા, કિલ્લા, નગરરચના વગેરેની રચના કેવી રીતે કરવી અને કઈ દિશામાં કરવી તેના સિદ્ધાંતો. આજના સમયમાં વિદેશમાં પણ તેની સ્વીકૃતિ વધી છે.

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

તમારી તૈયારી ચકાસવા માટે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30