પ્રાચીન ભારતનો વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે વારસો, ધાતુ વિદ્યા, રસાયણ વિધ્યા, વૈદક વિદ્યા MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રાચીન ભારતનો વિજ્ઞાન વારસો

ભારતનો અમૂલ્ય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીનો વારસો

પ્રસ્તાવના

વિજ્ઞાન એટલે વ્યવસ્થિત જ્ઞાન અને ટેકનોલોજી એટલે તે જ્ઞાનનો વ્યાવહારિક ઉપયોગ. પ્રાચીન ભારતે વિશ્વને માત્ર ધર્મ કે તત્વચિંતન જ નહીં, પરંતુ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે પણ અમૂલ્ય વારસો આપ્યો છે. આપણા ઋષિમુનિઓએ ધાતુ વિદ્યા, રસાયણ વિદ્યા, વૈદક વિદ્યા અને શૈલ્ય ચિકિત્સામાં જે સંશોધનો કર્યા છે તે આજે પણ આધુનિક વિજ્ઞાન માટે પાયારૂપ છે.

1. ધાતુ વિદ્યા (Metallurgy)

પ્રાચીન ભારતની ધાતુ વિદ્યા અદભુત હતી. સિંધુખીણની સંસ્કૃતિથી લઈને ગુપ્તકાળ સુધી ધાતુશિલ્પો બનાવવાની કળા વિકસેલી હતી.

• નર્તકીની પ્રતિમા: સિંધુખીણની સંસ્કૃતિમાંથી મળી આવેલી કાંસાની નર્તકીની પ્રતિમા ધાતુવિદ્યાનો શ્રેષ્ઠ નમૂનો છે.
• ચોલ વંશના શિલ્પો: દક્ષિણ ભારતમાં ચોલ રાજાઓના સમયમાં ખૂબ જ મોટી સંખ્યામાં ધાતુ શિલ્પો તૈયાર થયા હતા.
• નટરાજનું શિલ્પ: ચેન્નાઈના સંગ્રહાલયમાં સચવાયેલું ભગવાન શિવ (નટરાજ) નું શિલ્પ આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ ધરાવે છે. તે ધાતુવિદ્યાનો માસ્ટરપીસ ગણાય છે.
• દિલ્હીનો લોહસ્તંભ: દિલ્હીમાં કુતુબમિનાર પાસે આવેલો 'વિજય સ્તંભ' 24 ફૂટ ઊંચો છે અને તેનું વજન 7 ટન છે. સદીઓથી ટાઢ-તડકો અને વરસાદ ખાવા છતાં તેને કાટ લાગ્યો નથી, જે ભારતની રસાયણ અને ધાતુવિદ્યાનો ચમત્કાર છે.

💡 યાદ રાખવાની ટ્રીક:
"ચોલ" રાજાઓ = "ચેન્નાઈ" સંગ્રહાલય = "નટરાજ" (બધું 'ચ' અને સાઉથ કનેક્શન યાદ રાખો).

2. રસાયણ વિદ્યા (Chemistry)

રસાયણશાસ્ત્ર એ પ્રયોગાત્મક વિજ્ઞાન છે. બિહારની નાલંદા વિદ્યાપીઠમાં રસાયણ વિદ્યાના અભ્યાસ માટે પોતાની અલગ ભઠ્ઠીઓ અને શાળા હતી.

આચાર્ય નાગાર્જુન:

તેમને ભારતીય રસાયણશાસ્ત્રના આચાર્ય માનવામાં આવે છે. તેમણે બે મુખ્ય પુસ્તકો લખ્યા હતા:

• રસરત્નાકર
• આરોગ્યમંજરી

નોંધનીય બાબત એ છે કે વનસ્પતિ ઔષધિઓની સાથે સાથે રસાયણ ઔષધિઓ વાપરવાની ભલામણ આચાર્ય નાગાર્જુને કરી હતી. તેમણે પારાની ભસ્મ કરીને તેને દવા તરીકે વાપરવાનો પ્રયોગ શરૂ કર્યો હોવાનું મનાય છે.

રસાયણ વિદ્યાના ઉત્કૃષ્ટ નમૂનાઓ:

• સુલતાનગંજ બુદ્ધ પ્રતિમા: બિહારના ભાગલપુર જિલ્લાના સુલતાનગંજમાંથી મળી આવેલી તાંબાની બુદ્ધ પ્રતિમા 7.5 ફૂટ ઊંચી અને 1 ટન વજન ધરાવે છે.
• નાલંદા બુદ્ધ પ્રતિમા: નાલંદામાંથી 18 ફૂટ ઊંચી તાંબાની મૂર્તિ મળી આવી છે.
• ઉપર જણાવેલ દિલ્હીનો વિજય સ્તંભ (લોહસ્તંભ) પણ રસાયણવિદ્યાનો શ્રેષ્ઠ નમૂનો છે.

3. વૈદકવિદ્યા અને શૈલ્યચિકિત્સા (Medicine & Surgery)

ભારતીય વૈદકશાસ્ત્રમાં મહર્ષિ ચરક, મહર્ષિ સુશ્રુત અને વાગ્ભટ્ટનું પ્રદાન અવિસ્મરણીય છે.

મહર્ષિ ચરક (ચરક સંહિતા):

• તેમણે 'ચરક સંહિતા' નામનો ગ્રંથ લખ્યો.
• આ ગ્રંથમાં 2000 થી વધુ વનસ્પતિ અને ઔષધિઓનું વર્ણન છે.

મહર્ષિ સુશ્રુત (સુશ્રુત સંહિતા):

• તેઓ શૈલ્યચિકિત્સા (Surgery/ઓપરેશન) ના પિતામહ ગણાય છે.
• તેમના ગ્રંથ 'સુશ્રુત સંહિતા' માં એવા ધારદાર સાધનોનો ઉલ્લેખ છે કે જે વાળાને ઊભો ચીરીને બે ભાગ કરી શકતા હતા.
• તેઓ પ્લાસ્ટિક સર્જરી (નાક-કાન જોડવા), વાઢકાપ, મીણના પૂતળા પર પ્રેક્ટિસ, અને ડિલિવરી (પ્રસૂતિ) ના ઓપરેશનમાં નિપુણ હતા.

વાગ્ભટ્ટ:

તેમનો ગ્રંથ 'વાગ્ભટ્ટ સંહિતા' (અષ્ટાંગ હૃદય) પણ નિદાન ક્ષેત્રે ખૂબ મહત્વનો છે.

પ્રાણીઓના રોગો (Veterinary Science):

પ્રાચીન ભારતમાં પ્રાણીઓ માટે પણ ઔષધશાસ્ત્ર વિકસ્યું હતું.

• અશ્વશાસ્ત્ર: શાલિહોત્ર દ્વારા રચિત (ઘોડાના રોગો માટે).
• હસ્તિ આયુર્વેદ: હાથીઓના રોગો માટે.

🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક (Memory Trick):
1. ચરક = ચિકિત્સા (ફક્ત દવાઓ/ઔષધિઓ).
2. સુશ્રુત = શસ્ત્ર (શસ્ત્રક્રિયા/સર્જરી - વાળ ચીરી નાખે તેવા સાધનો).
3. શાલિહોત્ર = અશ્વ (ઘોડાની સવારી યાદ રાખવી).

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

તમારી તૈયારી ચકાસવા માટે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30