ભારતની પ્રાચીન વિદ્યાપીઠો MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ભારતની પ્રાચીન વિદ્યાપીઠો

પ્રકરણ 4: ભારતનો સાહિત્યિક વારસો

નાલંદા અને તક્ષશિલા વિદ્યાપીઠના ભગ્નાવશેષો

પ્રાચીન ભારતમાં શિક્ષણનું મહત્વ ખૂબ વધારે હતું. ભારતની શિક્ષણ પ્રણાલી એટલી સમૃદ્ધ હતી કે દેશ-વિદેશના વિદ્યાર્થીઓ અહીં અભ્યાસ કરવા આવતા. આપણે મુખ્ય 4 વિદ્યાપીઠો વિશે ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરીશું.

1. નાલંદા વિદ્યાપીઠ (બિહાર)

નાલંદા વિદ્યાપીઠ પ્રાચીન ભારતનું સૌથી મોટું અને ભવ્ય શિક્ષણધામ હતું. તે બૌદ્ધ ધર્મના મહાયાન પંથનું કેન્દ્ર હતું.

• સ્થળ: બિહાર રાજ્યના પટના જિલ્લાના બડગાંવ ગામ પાસે.
• સ્થાપના/વિકાસ: પાંચમી થી સાતમી સદી દરમિયાન તેનો ખૂબ વિકાસ થયો. ગુપ્ત વંશના રાજા કુમારગુપ્તે અહીં એક વિહાર બંધાવ્યો હતો.
• વિશેષતા: મહાવીર સ્વામીએ અહીં 14 ચાતુર્માસ કર્યા હતા, તેથી આ સ્થળ જૈન તીર્થ પણ બન્યું હતું.
• પ્રવેશ પ્રક્રિયા: અહીં પ્રવેશ મેળવવો ખૂબ અઘરો હતો. વિદ્યાર્થીએ દ્વારપંડિત પાસે પ્રવેશ પરીક્ષા આપવી પડતી. માત્ર 10-20% વિદ્યાર્થીઓ જ સફળ થતા.
• સુવિધાઓ: અહીં 7 મોટા ખંડો (Halls) અને 300 વ્યાખ્યાન ખંડો હતા. વિદ્યાર્થીઓ માટે રહેવા મઠ હતા.
• ગ્રંથાલય (Library): નાલંદાના વિશાળ ગ્રંથાલય વિસ્તારને 'ધર્મગંજ' (Dharmagunj) કહેવામાં આવતું હતું.

ચીની યાત્રી હ્યુ-એન-ત્સાંગ: તે 7મી સદીમાં નાલંદા આવ્યો હતો અને અભ્યાસ કરીને પરત ફરતી વખતે પોતાની સાથે 657 હસ્તલિખિત ગ્રંથો ચીન લઈ ગયો હતો.

💡 યાદ રાખવાની ટ્રીક (Nalanda): યાદ રાખો: "નાલંદામાં બુદ્ધના પુસ્તકો વાંચવા કુમાર ચીનથી આવ્યો."
• નાલંદા = બિહાર (બડગાંવ)
• બુદ્ધ = બૌદ્ધ ધર્મ કેન્દ્ર
• પુસ્તકો = ધર્મગંજ લાઈબ્રેરી
• કુમાર = કુમારગુપ્ત રાજા
• ચીન = હ્યુ-એન-ત્સાંગ

2. તક્ષશિલા વિદ્યાપીઠ (પાકિસ્તાન)

હાલના પાકિસ્તાનમાં આવેલા રાવલપિંડીની પશ્ચિમે આ વિદ્યાપીઠ આવેલી હતી. તે પ્રાચીન ગાંધાર પ્રદેશની રાજધાનીનું શહેર હતું.

• અભ્યાસક્રમ: અહીં વેદ, શસ્ત્રક્રિયા, ગજવિદ્યા, ધનુર વિદ્યા, વ્યાકરણ, તત્વજ્ઞાન, ખગોળ અને જ્યોતિષ જેવા કુલ 64 વિદ્યાઓનું શિક્ષણ અપાતું.
• પ્રવેશ મર્યાદા: સામાન્ય રીતે વિદ્યાર્થી 16 વર્ષનો થાય ત્યારે અહીં પ્રવેશ લેતો.
• શિક્ષણ પદ્ધતિ: ગુરુના આશ્રમમાં રહીને ભણવાનું હતું. એક ગુરુ પાસે લગભગ 20 વિદ્યાર્થીઓ ભણતા.
• મહાન વિદ્યાર્થીઓ:
  - કૌટિલ્ય (ચાણક્ય)
  - મૌર્ય વંશના સ્થાપક ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય
  - સંસ્કૃત વ્યાકરણશાસ્ત્રી પાણિનિ
  - રાજ વૈદ્ય જીવક

દંતકથા અનુસાર, રઘુકુળમાં જન્મેલા રામના ભાઈ ભરતના પુત્ર 'તક્ષ' ના નામ પરથી આ સ્થળનું નામ તક્ષશિલા પડ્યું હોવાનું મનાય છે.

3. વારાણસી (કાશી) વિદ્યાપીઠ

વારાણસી યાત્રાધામ હોવાની સાથે પ્રસિદ્ધ વિદ્યાધામ પણ હતું. તે આર્ય સંસ્કૃતિ અને વૈદિક ધર્મના કેન્દ્ર તરીકે વિકાસ પામ્યું હતું.

• ઉપનિષદ કાળ: ઉપનિષદ કાળમાં તે આર્ય સંસ્કૃતિનું મુખ્ય કેન્દ્ર બન્યું. રાજા અજાતશત્રુ તત્વજ્ઞાની હતા અને વિદ્યાના પોષક હતા.
• વ્યાસ સંહિતા: મહર્ષિ વેદવ્યાસનો આશ્રમ અહીં હોવાનું મનાય છે.
• અન્ય ધર્મો: ભગવાન બુદ્ધે તેમના મતના પ્રચાર માટે વારાણસીની પસંદગી કરી હતી. આદિ શંકરાચાર્યને પણ તેમના વેદાંતના સિદ્ધાંતોની સ્વીકૃતિ માટે કાશી જવું પડ્યું હતું.
• મુઘલ કાળ: દારા શિકોહે અહીં રહીને ઉપનિષદોનો ફારસીમાં અનુવાદ કરાવ્યો હતો.

4. વલભી વિદ્યાપીઠ (ગુજરાત)

7મી સદીમાં ગુજરાતનું આ વિદ્યાધામ ખૂબ પ્રખ્યાત હતું. તે હાલના ભાવનગર જિલ્લામાં આવેલું હતું.

• શાસકો: વલભી મૈત્રક વંશના શાસકોની રાજધાની હતું. મૈત્રક રાજાઓ બૌદ્ધ ન હતા (સનાતની હતા), છતાં તેઓ વિદ્યાપીઠને દાન આપતા હતા.
• ધર્મ કેન્દ્ર: તે બૌદ્ધ ધર્મના હીનયાન પંથનું કેન્દ્ર હતું.
• વિદ્વાનો: 7મી સદીમાં અહીં સ્થિરમતિ અને ગુણમતિ નામના પ્રખર આચાર્યો હતા.
• પ્રસિદ્ધિ: અહીં અભ્યાસ પૂર્ણ કરનાર વિદ્યાર્થીને રાજ્યની ઉચ્ચ નોકરીઓમાં સ્થાન મળતું. વિદ્યાર્થીઓના નામ દરવાજા પર લખવામાં આવતા.
• વિદેશી યાત્રી: ચીની યાત્રી ઈત્સિંગે લખ્યું છે કે વલભી પૂર્વ ભારતની નાલંદા વિદ્યાપીઠ સાથે સ્પર્ધા કરતું હતું.

💡 યાદ રાખવાની ટ્રીક (Vallabhi): "ગુજરાતના મૈત્રક રાજાએ વલભીમાં હીનયાનનો દરવાજો ખોલ્યો."
• ગુજરાત/મૈત્રક = સ્થળ અને શાસક
• હીનયાન = બૌદ્ધ પંથ
• દરવાજો = વિદ્યાર્થીઓના નામ દરવાજા પર લખાતા

📚 Quick Revision Table

વિદ્યાપીઠ	સ્થળ	મુખ્ય કીવર્ડ
નાલંદા	બિહાર (બડગાંવ)	મહાયાન, ધર્મગંજ, કુમારગુપ્ત
તક્ષશિલા	પાકિસ્તાન (ગાંધાર)	64 વિદ્યા, ચાણક્ય, પાણિનિ
વારાણસી	ઉત્તર પ્રદેશ (કાશી)	યાત્રાધામ, અજાતશત્રુ, દારા શિકોહ
વલભી	ગુજરાત (ભાવનગર)	મૈત્રક વંશ, હીનયાન, સ્થિરમતિ

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

તમારો સ્કોર તપાસો અને બોર્ડની પરીક્ષા માટે તૈયાર થાઓ.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30