ભાષા અને સાહિત્ય, પ્રાચીન ભારતીય સાહિત્ય, મધ્યકાલીન સાહિત્ય MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ભારતનો સાહિત્યિક વારસો

પ્રકરણ 4: સાહિત્યિક વારસાની ઝલક

1. ભાષા અને સાહિત્ય (પ્રસ્તાવના)

માનવીએ પોતાના વિચારો, ભાવો અને લાગણીઓને બીજા સુધી પહોંચાડવા માટે હાવભાવ અને સંકેતોનો ઉપયોગ કર્યો. તેમાંથી બોલી અને લિપિ નો ઉદ્ભવ થયો. લિપિએ ભાષાના ઘડતરમાં મોટો ફાળો આપ્યો છે.

સંસ્કૃત ભાષા: ભારતની સૌથી પ્રાચીન ભાષાઓમાંની એક છે. અત્યારે તે સામાન્ય વ્યવહારમાં નથી, પરંતુ ધાર્મિક કાર્યો અને પૂજાવિધિમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે. મહર્ષિ પાણિનિ સંસ્કૃત ભાષાના મહાન વ્યાકરણશાસ્ત્રી હતા.

Memory Trick 💡: મહર્ષિ પાણિનિનો ગ્રંથ = 'અષ્ટાધ્યાયી' (ઈ.સ. પૂર્વે ચોથી સદી). સંસ્કૃતને 'આર્ય ભાષા' કે 'ઋષિઓની ભાષા' પણ કહે છે.

2. પ્રાચીન ભારતીય સાહિત્ય

(A) વેદો (Vedas)

'વેદ' નો અર્થ થાય છે 'જ્ઞાન'. વેદો ચાર છે:

• ઋગ્વેદ (Rigveda): ભારતીય સાહિત્યનું પ્રાચીનતમ પુસ્તક. તેમાં 1028 ઋચાઓ (સૂક્તો) છે. તે 10 ભાગમાં વહેંચાયેલ છે. મોટાભાગની ઋચાઓ દેવોને લગતી સ્તુતિઓ છે (મુખ્યત્વે ઇન્દ્ર, અગ્નિ અને ઉષા).
• સામવેદ (Samaveda): ઋગ્વેદની ઋચાઓને સંગીત સાથે ગાવા માટેની વિધિ છે. તેને 'સંગીતની ગંગોત્રી' કહે છે.
• યજુર્વેદ (Yajurveda): યજ્ઞ વખતે બોલવામાં આવતા મંત્રો અને ક્રિયાઓનું વર્ણન છે. (ગદ્ય અને પદ્ય બંને સ્વરૂપે છે).
• અથર્વવેદ (Atharvaveda): અનેક પ્રકારના કર્મકાંડો અને સંસ્કારોનું વર્ણન છે.

(B) ઉપનિષદ અને મહાકાવ્યો

ઉપનિષદ: તેનો અર્થ થાય છે ગુરુની પાસે બેસીને જ્ઞાન મેળવવું. બૃહદારણ્ય અને છાંદોગ્ય શરૂઆતના ઉપનિષદો છે.

મહાકાવ્યો: રામાયણ અને મહાભારત.

• મહાભારત: વિશ્વનો સૌથી મોટો ગ્રંથ (1 લાખ શ્લોક). તેનું મૂળ નામ 'જય સંહિતા' હતું. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા પણ તેનો જ ભાગ છે.
• રામાયણ: મહાભારત કરતા નાનું છે, જેમાં રામના જીવનનું વર્ણન છે. રચયિતા: વાલ્મીકિ.

(C) બૌદ્ધ અને ગુપ્તકાલીન સાહિત્ય

પ્રારંભિક બૌદ્ધ સાહિત્ય પાલી ભાષામાં લખાયું હતું. તેને 'ત્રિપિટક' કહે છે (સુત્ત, વિનય અને અભિધમ્મ પિટક).

ગુપ્ત યુગ (સંસ્કૃત સાહિત્યનો સુવર્ણ યુગ):

• કાલિદાસ: અભિજ્ઞાન શાકુંતલમ્, કુમારસંભવ, રઘુવંશ, મેઘદૂત, ઋતુસંહાર.
• બાણભટ્ટ: હર્ષચરિત અને કાદંબરી.
• ભવભૂતિ: ઉત્તરરામચરિત.
• ભારવિ: કિરાતાર્જુનિયમ.

Trick to Remember (કાલિદાસની કૃતિઓ): યાદ રાખો: "મેઘા ઋતુમાં રઘુ અને કુમાર શકુંતલાને મળવા ગયા."
(મેઘદૂત, ઋતુસંહાર, રઘુવંશ, કુમારસંભવ, શાકુંતલમ્)

3. મધ્યકાલીન સાહિત્ય

ઉત્તર ભારતમાં મધ્યયુગની શરૂઆતમાં સંસ્કૃત ભાષા હતી, પરંતુ પછી અપભ્રંશ થઈને પ્રાદેશિક ભાષાઓ ખીલી.

મુખ્ય સાહિત્યકારો અને કૃતિઓ:

• ચંદબરદાઈ: 'પૃથ્વીરાજ રાસો' (હિન્દી સાહિત્યનો પ્રારંભિક ગ્રંથ).
• શંકરાચાર્ય: ભાષ્યની રચના કરી.
• દ્રવિડ કુળ: કન્નડ સાહિત્યની ત્રિપુટી - પંપા, પોન્ના, રન્ના. પંપાએ 'આદિપુરાણ', પોન્નાએ 'શાંતિપુરાણ' અને રન્નાએ 'અજિતનાથ પુરાણ' લખ્યું. કવિ કંબને તમિલ ભાષામાં રામાયણની રચના કરી.

ફારસી સાહિત્ય (મુઘલ યુગ):

દિલ્હી સલ્તનતની દરબારી ભાષા ફારસી હતી.

• અમીર ખુશરો: મહાન કવિ, ઇતિહાસકાર અને સંગીતકાર. તેમને 'તૂતી-એ-હિન્દ' (હિન્દનો પોપટ) કહેવાતા. તેમની કૃતિઓ: આશિકા, નૂર, સિપિહર.
• બાબર: 'તુઝુકે બાબરી' (બાબરનામા).
• ગુલબદન બેગમ: 'હુમાયુનામા'.
• અબુલ ફઝલ: 'આઈને અકબરી' અને 'અકબરનામા'.

Special Note: મુઘલ બાદશાહ અકબરે મહાભારત, રામાયણ અને પંચતંત્ર જેવા ગ્રંથોનો અનુવાદ કરવા માટે એક અલગ ખાતાની સ્થાપના કરી હતી. દારા શિકોહે ઉપનિષદોનો ફારસીમાં અનુવાદ કર્યો હતો.

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

તમારી તૈયારી ચકાસવા માટે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30