Std 10 Social science Model Paper With solution

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન (NCERT)

વાર્ષિક પરીક્ષા મોડેલ પેપર (80 ગુણ)

---

વિભાગ A: હેતુલક્ષી પ્રશ્નો (24 ગુણ)

(નીચેના પ્રશ્નોના સાચા વિકલ્પ પર ક્લિક કરો)

1. 'તાના-રીરી' મહોત્સવ ક્યાં ઉજવાય છે?

2. રુદ્રમહાલય ક્યાં આવેલો છે?

3. ભારતની રાષ્ટ્રીય નદી કઈ છે?

4. કાઝીરંગા નેશનલ પાર્ક અસમમાં આવેલો છે.

5. લોથલ અમદાવાદ જિલ્લામાં આવેલું હડપ્પીય સંસ્કૃતિનું સ્થળ છે.

6. ભારતમાં આર્થિક સુધારાઓનો અમલ 1951 થી થયો.

7. ભારતમાં કુલ ______ જ્યોતિર્લિંગો આવેલા છે.

8. શ્રી હેમચંદ્રાચાર્ય ગ્રંથાલય ______ માં આવેલું છે.

9. વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠન (WTO) નું વડું મથક ______ ખાતે છે.

10. નીચેનામાંથી કઈ ખેતીને 'ઝૂમ ખેતી' પણ કહે છે?

11. ગુજરાતમાં મગફળીનું સૌથી વધુ ઉત્પાદન કયા જિલ્લામાં થાય છે?

12. ભવિષ્યમાં જેનો ઉપયોગ થઈ શકે તો તેને કેવું સંસાધન કહેવાય?

13. કઈ જમીન 'કપાસની જમીન' તરીકે પણ ઓળખાય છે?

14. ISO 14000 સિરીઝ શેના માટે છે?

15. ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ કઈ સાલમાં અમલમાં આવ્યો?

16. માનવ વિકાસ અહેવાલ (HDI) કોના દ્વારા પ્રકાશિત થાય છે?

17. અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિની યાદી કોણ નક્કી કરે છે?

18. ભારતમાં નક્સલવાદી આંદોલનની શરૂઆત કયા રાજ્યમાંથી થઈ?

19. બાળ મજૂરી પ્રતિબંધક કાયદો કઈ વયથી નીચેના બાળકો માટે છે?

20. 'વસુધૈવ કુટુંબકમ' ની ભાવના કયો દેશ ધરાવે છે?

21. કયા દિવસે 'વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ' ઉજવાય છે?

22. ગુજરાતમાં કઈ જગ્યાએ સૂર્યમંદિર આવેલું છે?

23. ભાવવધારો આર્થિક વિકાસ માટે ______ છે.

24. 'અભયમ' હેલ્પલાઇન નંબર કયો છે?

વિભાગ B: ટૂંકમાં ઉત્તર આપો (18 ગુણ)

(નીચેના પ્રશ્નો પર ક્લિક કરી જવાબ જુઓ)

25. પ્રાકૃતિક વારસો અને સાંસ્કૃતિક વારસો વચ્ચેનો તફાવત આપો.

• પ્રાકૃતિક વારસો: આ વારસો પ્રકૃતિ તરફથી મળેલી અમૂલ્ય ભેટ છે (દા.ત., નદીઓ, પર્વતો).
• સાંસ્કૃતિક વારસો: આ વારસો માનવસર્જિત છે, જે માનવીએ પોતાની બુદ્ધિશક્તિથી સર્જ્યો છે (દા.ત., મંદિરો, કિલ્લા).
• પ્રાકૃતિક વારસામાં જૈવિક અને ભૌગોલિક બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.
• સાંસ્કૃતિક વારસામાં કલા, સ્થાપત્ય અને સમાજજીવનનો સમાવેશ થાય છે.

26. 'ભવાઈ' વિશે ટૂંકમાં માહિતી આપો.

• ભવાઈ એ ગુજરાતની આશરે 700 વર્ષ જૂની વિશિષ્ટ પ્રકારની નાટ્યકલા છે.
• તેના પ્રણેતા 'અસાઈત ઠાકર' હતા અને તે ભાવપ્રધાન નાટકો છે.
• ભવાઈમાં ભૂંગળ વગાડીને માતાજીની સ્તુતિ કરવામાં આવે છે.
• તેમાં 'રંગલો-રંગલી' જેવા પાત્રો દ્વારા સામાજિક કુરિવાજો પર કટાક્ષ કરવામાં આવે છે.

27. લોથલ બંદરનો પરિચય આપો.

• લોથલ અમદાવાદ જિલ્લાના ધોળકા તાલુકામાં ભોગાવો અને સાબરમતી નદીની વચ્ચે આવેલું છે.
• હડપ્પીય સંસ્કૃતિના સમયમાં લોથલ એક ધમધમતું બંદર અને વેપારી મથક હતું.
• અહીં વહાણ લાંગરવા માટે 'ડોકયાર્ડ' (ગોદી) મળી આવ્યું છે.
• અહીંથી મણકા બનાવવાની ફેક્ટરી અને વખારો પણ મળી આવ્યા છે.

28. જમીન ધોવાણ અટકાવવાના ઉપાયો જણાવો.

• જમીન પર થતી ચરાણ પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ રાખવું જોઈએ.
• ઢોળાવવાળી જમીનમાં 'પગથિયા પદ્ધતિ' થી વાવેતર કરવું જોઈએ.
• પડતર જમીનમાં વૃક્ષારોપણ કરવું જોઈએ જેથી મૂળ જમીનને જકડી રાખે.
• પાણીના વહેળા પડેલા હોય ત્યાં આડબંધ (Check Dams) બાંધવા જોઈએ.

29. લુપ્ત થતા વન્યજીવન વિશે નોંધ લખો.

• જે પ્રાણીઓના અસ્તિત્વ પર સંકટ હોય તેને લુપ્ત થતું વન્યજીવન કહેવાય છે.
• ગુજરાતના જંગલોમાંથી વાઘ અને ભારતના જંગલોમાંથી ચિત્તો લુપ્ત થયેલ છે.
• પહેલા જોવા મળતા પક્ષીઓ જેવા કે ગીધ અને ગુલાબી ડોકવાળી બતક હવે ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.
• આ માટે જંગલોનો વિનાશ અને શિકાર પ્રવૃત્તિ મુખ્ય જવાબદાર કારણો છે.

30. બહુહેતુક યોજનાનું મહત્વ (ઉદ્દેશ્યો) જણાવો.

• પૂર નિયંત્રણ: નદીઓમાં આવતા પૂરને રોકીને વિનાશ અટકાવવો.
• સિંચાઈ: ખેતી માટે નહેરો દ્વારા પાણી પૂરું પાડવું.
• વિદ્યુત ઉત્પાદન: પાણીના ધોધ દ્વારા જળવિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવી.
• મત્સ્ય ઉદ્યોગ અને મનોરંજન માટે જળાશયોનો ઉપયોગ કરવો.

31. તાંબાની ઉપયોગિતા જણાવો.

• તાંબુ વિદ્યુતનું સુવાહક હોવાથી વીજળીના તાર અને સાધનોમાં વપરાય છે.
• તેનો ઉપયોગ વાસણો, સિક્કાઓ અને સુશોભનની વસ્તુઓ બનાવવામાં થાય છે.
• તાંબામાં કલાઈ ઉમેરવાથી 'કાંસું' (Bronze) બને છે.
• તાંબામાં જસત ઉમેરવાથી 'પીતળ' (Brass) બને છે.

32. ખાનગીકરણના લાભો જણાવો.

• દેશમાં ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં વધારો થયો છે.
• કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થયો છે અને ગુણવત્તાયુક્ત વસ્તુઓ મળી રહે છે.
• મૂડીરોકાણને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે, ખાસ કરીને વિદેશી મૂડીરોકાણ વધ્યું છે.
• ગ્રાહકોને સ્પર્ધાને કારણે વ્યાજબી કિંમતે સારી વસ્તુઓ પ્રાપ્ત થાય છે.

33. પર્યાવરણીય અતિક્રમણ એટલે શું? તેના કારણો આપો.

• માનવીય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા પર્યાવરણની ગુણવત્તામાં થતા ઘટાડાને 'પર્યાવરણીય અતિક્રમણ' કહે છે.
• ઔદ્યોગિકીકરણને કારણે હવા, પાણી અને અવાજનું પ્રદૂષણ વધ્યું છે.
• શહેરીકરણ અને વાહનોના ધુમાડાને લીધે વાતાવરણ દૂષિત થાય છે.
• જંગલોનો વિનાશ થવાથી પર્યાવરણનું સંતુલન ખોરવાયું છે.

34. ભાવવધારાના કોઈ પણ બે મુખ્ય કારણો સમજાવો.

• નાણાના પુરવઠામાં વધારો: લોકો પાસે આવક વધતા ચીજવસ્તુઓની માંગ વધે છે, જે ભાવવધારો લાવે છે.
• વસ્તીવૃદ્ધિ: વધતી જતી વસ્તીને કારણે ચીજવસ્તુઓની માંગ સામે પુરવઠો ઓછો પડતા ભાવ વધે છે.
• કાળા નાણાને કારણે પણ બજારમાં ભાવવધારો જોવા મળે છે.
• નિકાસમાં વધારો થવાથી દેશમાં વસ્તુની અછત સર્જાય છે, જે ભાવ વધારે છે.

35. ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ મુજબ ગ્રાહકના અધિકારો જણાવો (કોઈ પણ બે).

• સલામતીનો અધિકાર: જે વસ્તુ કે સેવા જીવન માટે જોખમરૂપ હોય તેની સામે રક્ષણ મેળવવાનો અધિકાર.
• માહિતી મેળવવાનો અધિકાર: વસ્તુની ગુણવત્તા, કિંમત, શુદ્ધતા અને ધોરણ વિશે જાણકારી મેળવવાનો હક.
• પસંદગી કરવાનો અધિકાર: વિવિધ વસ્તુઓમાંથી પોતાને અનુકૂળ વસ્તુ વ્યાજબી કિંમતે પસંદ કરવાનો હક.
• રજૂઆતનો અધિકાર: ગ્રાહક પોતાના હિતોના રક્ષણ માટે યોગ્ય ફોરમમાં રજૂઆત કરી શકે છે.

36. આતંકવાદની સામાજિક અસરો જણાવો.

• આતંકવાદને કારણે સમાજમાં ભય અને અશાંતિનું વાતાવરણ ઊભું થાય છે.
• નાના બાળકો અને વૃદ્ધો પર તેની ગંભીર મનોવૈજ્ઞાનિક અસર પડે છે.
• કોમી રમખાણો અને સામાજિક ઘર્ષણ વધે છે, જેથી ભાઈચારાની ભાવના ઘટે છે.
• લોકોનો એકબીજા પરનો વિશ્વાસ ઘટી જાય છે અને પરસ્પર શંકાનું વાતાવરણ સર્જાય છે.

37. માનવ વિકાસ આંક (HDI) ના નિર્દેશકો કયા છે?

• અપેક્ષિત આયુષ્ય: જન્મ સમયે વ્યક્તિ કેટલા વર્ષ જીવશે તેવી અપેક્ષા (આરોગ્ય).
• શિક્ષણ (સાક્ષરતા): પુખ્ત સાક્ષરતા દર અને શાળાકીય વર્ષો (જ્ઞાન).
• માથાદીઠ આવક: જીવન ધોરણ જાણવા માટે વાસ્તવિક માથાદીઠ આવક ધ્યાનમાં લેવાય છે.
• આ ત્રણેય બાબતોના આધારે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વિકાસ કાર્યક્રમ (UNDP) દ્વારા HDI નક્કી થાય છે.

વિભાગ C: મુદ્દાસર ઉત્તર આપો (18 ગુણ)

(દરેક પ્રશ્નના 3 ગુણ - જવાબ જોવા ક્લિક કરો)

38. મોહેંજો-દડોની ગટર યોજના વિશે નોંધ લખો.

• આ ગટર યોજના હડપ્પીય સંસ્કૃતિની નગરરચનાની આગવી વિશેષતા હતી.
• દરેક મકાનનું પાણી નાની ગટરમાં અને નાની ગટરમાંથી પાણી મોટી ગટરમાં જતું હતું.
• ગટરો ઉપર અમુક અંતરે પથ્થરના ઢાંકણા હતા, જે સફાઈ માટે ખોલી શકાતા.
• ગંદા પાણીના નિકાલ માટેની આવી સુવ્યવસ્થિત વ્યવસ્થા એ સમયે વિશ્વમાં ક્યાંય ન હતી (સિવાય કે ક્રીટ ટાપુ).
• આ યોજના પરથી લાગે છે કે તે સમયે સુધરાઈ જેવી કોઈ કાર્યક્ષમ વ્યવસ્થા હશે.
• આ ગટર યોજના સ્વચ્છતા અને આરોગ્ય પ્રત્યેની તેમની જાગૃતિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

39. "ગુપ્તયુગ ભારતીય કલાનો સુવર્ણયુગ કહેવાય છે." - સમજાવો.

• ગુપ્તયુગ દરમિયાન શિલ્પ, સ્થાપત્ય, ચિત્ર, સંગીત અને નૃત્યકલાનો અભૂતપૂર્વ વિકાસ થયો હતો.
• જબલપુરનું પાર્વતી મંદિર અને ભૂમરાનું શિવ મંદિર એ ગુપ્તયુગની શ્રેષ્ઠ દેન છે.
• સારનાથની ભગવાન બુદ્ધની પ્રતિમાઓ અને મથુરાની વિષ્ણુ પ્રતિમાઓ આ સમયમાં બની હતી.
• અજંતા અને ઈલોરાની ગુફાઓમાં થયેલું ચિત્રકામ અને શિલ્પકામ અજોડ છે.
• દિલ્હી પાસે આવેલો મહેરૌલીનો લોહસ્તંભ ધાતુવિદ્યાનો શ્રેષ્ઠ નમૂનો છે, જેને કાટ લાગતો નથી.
• આ સમયમાં કલા ક્ષેત્રે થયેલા સર્વોત્તમ વિકાસને કારણે ગુપ્તયુગને 'સુવર્ણયુગ' કહેવાય છે.

40. પ્રાચીન ભારતનું ગણિતશાસ્ત્રમાં પ્રદાન જણાવો.

• ભારતે વિશ્વને 'શૂન્ય' (0) ની શોધ અને દશાંશ પદ્ધતિની ભેટ આપી છે.
• આર્યભટ્ટે 'શૂન્ય' ની શોધ કરી અને ગણિતના પિતા તરીકે ઓળખાયા.
• તેમણે 'આર્યભટ્ટીયમ' ગ્રંથમાં π (પાઈ) ની કિંમત 22/7 (3.14) થાય છે તે જણાવ્યું.
• ભાસ્કરાચાર્યે 'લીલાવતી ગણિત' અને 'બીજ ગણિત' નામના ગ્રંથો લખ્યા હતા.
• બૌધાયનનો પ્રમેય (ત્રિકોણમિતિ) પણ ભારતીય ગણિતની દેન છે.
• પ્રાચીન ભારતમાં 1 ની પાછળ 53 શૂન્ય મૂકવાથી બનતી સંખ્યાઓના નામ પણ નક્કી હતા.

41. ઘઉંના પાક માટે અનુકૂળ ભૌગોલિક સંજોગો જણાવો.

• ઘઉં એ સમશીતોષ્ણ કટિબંધનો રવિ પાક છે.
• ઘઉં માટે કાળી કે ગોરાડુ અને ફળદ્રુપ જમીન વધુ અનુકૂળ આવે છે.
• પાક માટે 75 સેમી જેટલો વાર્ષિક વરસાદ જરૂરી છે.
• સિંચાઈની સગવડ હોય તો ઓછા વરસાદમાં પણ ઘઉં ઉગાડી શકાય છે.
• પાક તૈયાર થાય ત્યારે ઠંડી આબોહવા અને લણણી સમયે તડકો જરૂરી છે.
• પંજાબમાં નહેરોના પાણીને લીધે વિપુલ ઉત્પાદન થાય છે, તેથી તેને 'ઘઉંનો કોઠાર' કહે છે.

42. ભારતના સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગ વિશે નોંધ લખો.

• સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગ ભારતનો સૌથી જૂનો અને મોટો ઉદ્યોગ છે.
• ભારતમાં સૌપ્રથમ કાપડની મિલ 1854માં મુંબઈમાં શરૂ થઈ હતી.
• મુંબઈમાં સૌથી વધુ મિલો હોવાથી તેને 'કોટોનોપોલીસ ઓફ ઇન્ડિયા' કહે છે.
• ગુજરાતમાં અમદાવાદને 'પૂર્વનું માન્ચેસ્ટર' અને 'ડેનિમ સિટી' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
• આ ઉદ્યોગ લાખો લોકોને રોજગારી પૂરી પાડે છે.
• કાચા માલની સમીપતા, સસ્તા મજૂરો અને ભેજવાળી આબોહવા આ ઉદ્યોગ માટે અનુકૂળ છે.

43. બેરોજગારી ઘટાડવાના ઉપાયો ચર્ચો.

• વસ્તી નિયંત્રણ: વસ્તી વૃદ્ધિનો દર ઘટાડવો જેથી શ્રમના પુરવઠામાં ઘટાડો થાય.
• શિક્ષણમાં સુધારા: વ્યવસાયલક્ષી અને રોજગારલક્ષી શિક્ષણ પર ભાર મૂકવો જોઈએ (ITI, Polytechnic).
• ગૃહ ઉદ્યોગોનો વિકાસ: ઓછા મૂડીરોકાણથી વધુ રોજગારી આપતા નાના ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવું.
• ગ્રામીણ વિકાસ: મનરેગા (MNREGA) જેવી યોજનાઓ દ્વારા ગામડામાં જ રોજગારી પૂરી પાડવી.
• આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓ: રસ્તા, વીજળી અને પાણીની સુવિધા વધારી નવા ઉદ્યોગો સ્થાપવા.
• સ્વરોજગારને પ્રોત્સાહન: 'સ્ટાર્ટ અપ ઇન્ડિયા' અને 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' જેવી યોજનાઓનો વ્યાપ વધારવો.

44. ગ્રાહકોનું શોષણ થવાના કારણો જણાવો.

• ગ્રાહક પોતે જવાબદાર: અજ્ઞાનતા, જાગૃતિનો અભાવ અને નિરક્ષરતાને કારણે ગ્રાહક શોષાય છે.
• મર્યાદિત માહિતી: ઉત્પાદક દ્વારા વસ્તુના ગુણધર્મો કે ઉપયોગની પૂરી માહિતી આપવામાં આવતી નથી.
• મર્યાદિત પુરવઠો: જ્યારે વસ્તુની માંગ વધુ હોય અને પુરવઠો ઓછો હોય ત્યારે કાળાબજાર થાય છે.
• મર્યાદિત હરીફાઈ: કોઈ એક જ ઉત્પાદકનો ઈજારો હોય ત્યારે તે મનફાવે તેવા ભાવ લે છે.
• કાયદાકીય જ્ઞાનનો અભાવ અને ફરિયાદ કરવામાં થતો સમયનો વ્યય પણ ગ્રાહકને ચૂપ રહેવા મજબૂર કરે છે.
• ખોટી જાહેરાતો જોઈને પણ ગ્રાહકો ઘણીવાર છેતરાઈ જતા હોય છે.

45. મહિલા સશક્તિકરણ માટે સરકારે કઈ યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે?

• મિશન મંગલમ: સખી મંડળો દ્વારા મહિલાઓને આર્થિક રીતે પગભર કરવા માટેની યોજના.
• બેટી બચાવો, બેટી પઢાવો: સ્ત્રી ભ્રૂણહત્યા અટકાવવા અને કન્યા કેળવણીને પ્રોત્સાહન આપવા.
• ચિરંજીવી યોજના: અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિની સગર્ભા મહિલાઓને વિનામૂલ્યે પ્રસુતિ સેવા.
• 181 અભયમ હેલ્પલાઇન: મુશ્કેલીમાં મુકાયેલી મહિલાઓને તાત્કાલિક મદદ માટે.
• સરકારી નોકરીઓમાં મહિલાઓ માટે 33% અનામતની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
• પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓમાં મહિલાઓ માટે 50% અનામત રાખવામાં આવ્યું છે.

46. ભ્રષ્ટાચાર નાથવાના સરકારી પ્રયાસો જણાવો.

• માહિતી અધિકાર (RTI - 2005): પારદર્શિતા લાવવા માટે કોઈપણ નાગરિક સરકારી કામની માહિતી માંગી શકે છે.
• ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી બ્યુરો (ACB): લાંચ લેતા અધિકારીઓને પકડવા માટે દરેક રાજ્યમાં આ વિભાગ કાર્યરત છે.
• કેન્દ્રીય સતર્કતા આયોગ (CVC): સરકારી અધિકારીઓની કામગીરી પર દેખરેખ રાખે છે.
• લોકપાલ અને લોકાયુક્ત: ઉચ્ચ હોદ્દા પર બેઠેલા વ્યક્તિઓ વિરુદ્ધ તપાસ માટે આ સંસ્થાની રચના થઈ છે.
• બ્લેક મની એક્ટ (2005) દ્વારા કાળા નાણાંને અટકાવવાના પ્રયાસો થયા છે.
• સરકારી પ્રક્રિયાઓ ઓનલાઇન કરીને (Digital India) માનવ હસ્તક્ષેપ ઘટાડવામાં આવ્યો છે.

વિભાગ D: સવિસ્તાર ઉત્તર આપો (20 ગુણ)

(દરેક પ્રશ્નના 4 ગુણ - જવાબ જોવા ક્લિક કરો)

47. પ્રાચીન ભારતનું વૈદક વિદ્યા અને શલ્ય ચિકિત્સામાં પ્રદાન જણાવો.

• ભારતીય વૈદક શાસ્ત્રના મહાન પ્રણેતાઓ મહર્ષિ ચરક, મહર્ષિ સુશ્રુત અને વાગ્ભટ્ટ છે.
• 'ચરક સંહિતા'માં 2000 થી વધુ વનસ્પતિ અને ઔષધિઓનું વર્ણન છે.
• 'સુશ્રુત સંહિતા'માં વાઢકાપ (Surgery) ના ધારદાર સાધનોનો ઉલ્લેખ છે જે વાળને પણ ઉભો ચીરી શકતા.
• પ્રાચીન ભારતમાં પ્લાસ્ટિક સર્જરી, નાક-કાન જોડવાની સર્જરી ઉપલબ્ધ હતી.
• તે સમયે શરીરના ચીરફાડ માટે પ્યાલા આકારનો પાટો બાંધી રુધિરાભિશ્રણ અટકાવવામાં આવતું.
• સ્ત્રી રોગો અને બાળ રોગોના નિષ્ણાતો પણ તે સમયે હતા.
• પ્રાણીઓના રોગો માટે 'અશ્વશાસ્ત્ર' અને 'હસ્તી આયુર્વેદ' જેવા ગ્રંથો લખાયા હતા.
• વાગ્ભટ્ટનો 'અષ્ટાંગહૃદય' ગ્રંથ નિદાન ક્ષેત્રે અતિ મહત્વનો ગણાય છે.

48. તાજમહેલની સ્થાપત્ય કલા વિશે નોંધ લખો.

• તાજમહેલ આગ્રામાં યમુના નદીના કિનારે આવેલો છે, જે મુઘલ બાદશાહ શાહજહાંએ બંધાવ્યો હતો.
• તેમણે પોતાની બેગમ મુમતાજ મહલની યાદમાં આ મકબરો બનાવ્યો હતો (ઈ.સ. 1630-1653).
• તાજમહેલના મુખ્ય સ્થપતિ ઈરાનના ઉસ્તાદ અહમદ લાહોરી હતા.
• આખી ઈમારત સફેદ સંગેમરમર (આરસપહાણ) માંથી બનાવેલી છે.
• તાજમહેલની મધ્યમાં મુમતાજની કબર છે અને ચારે બાજુ સુંદર જાળીઓ આવેલી છે.
• તેના એક મહેરાબ પર લખ્યું છે: "સ્વર્ગના બગીચામાં પવિત્ર દિલોનું સ્વાગત છે."
• તે વિશ્વની સાત અજાયબીઓમાં સ્થાન ધરાવે છે અને ભારતના સ્થાપત્યનો ગૌરવ છે.
• તાજમહેલની લંબાઈ અને પહોળાઈ સમાન છે, જે તેને ભવ્ય અને કલાત્મક બનાવે છે.

49. ભારતમાં ડાંગર (ચોખા) ના પાક માટે અનુકૂળ સંજોગો જણાવો.

• ડાંગર એ ભારતનો સૌથી મહત્વનો ધાન્ય પાક છે, ભારતની 50% વસ્તી ખોરાકમાં ચોખા લે છે.
• ઉત્પાદનમાં ચીન પછી ભારતનું સ્થાન બીજું છે.
• આ પાક માટે ઉષ્ણ અને ભેજવાળી આબોહવા અનુકૂળ આવે છે.
• તાપમાન લઘુત્તમ 20° સેલ્સિયસ હોવું જોઈએ.
• વરસાદ 100 સેમી કે તેથી વધુ હોવો જોઈએ (ઓછા વરસાદમાં સિંચાઈ જરૂરી છે).
• નદીઓના કાંપની ફળદ્રુપ જમીન ડાંગર માટે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
• મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યો: પશ્ચિમ બંગાળ, ઉત્તર પ્રદેશ, આંધ્ર પ્રદેશ, પંજાબ અને તમિલનાડુ.
• ગુજરાતમાં ખેડા, આણંદ અને અમદાવાદમાં ડાંગરનું વાવેતર થાય છે.

50. કૃષિ ક્ષેત્રે આવેલા 'ટેકનિકલ સુધારા' વિશે વિસ્તૃત માહિતી આપો.

• પહેલાના કોસ અને રેટને બદલે હવે સબમર્સિબલ પંપ અને સોલર પંપનો ઉપયોગ વધ્યો છે.
• સિંચાઈ માટે ટપક સિંચાઈ અને ફુવારા પદ્ધતિનો ઉપયોગ થવા લાગ્યો છે.
• રાસાયણિક ખાતરો જેવા કે DAP, NPK અને યુરિયાનો વપરાશ વધ્યો છે.
• બિયારણમાં બાયો-ટેક (Biotech) અને હાઈબ્રિડ બિયારણો ઉપલબ્ધ થયા છે.
• પાક સંરક્ષણ માટે જંતુનાશક દવાઓ અને બાયો-કંટ્રોલ પદ્ધતિ વપરાય છે.
• સરકાર દ્વારા ખેડૂતોને રેડિયો, ટીવી અને મોબાઈલ એપ (i-khedut) દ્વારા માર્ગદર્શન અપાય છે.
• ગ્રામ સેવકો દ્વારા ખેડૂતોને નવી તકનીકોની તાલીમ આપવામાં આવે છે.
• કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC) દ્વારા ખેડૂતોને આર્થિક મદદ પૂરી પાડવામાં આવે છે.

51. ગરીબી ઉદ્ભવવાના મુખ્ય કારણો જણાવો.

• કૃષિ ક્ષેત્રે અપૂરતો વિકાસ અને સિંચાઈની સગવડનો અભાવ.
• ગામડાઓમાં કુટીર અને લઘુ ઉદ્યોગોનો ઓછો વિકાસ થવાથી વૈકલ્પિક રોજગારી મળતી નથી.
• વસ્તી વધારાનો દર ઊંચો હોવાથી માથાદીઠ આવકમાં વધારો થતો નથી.
• નિરક્ષરતાનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી લોકો શોષણનો ભોગ બને છે અને સારી નોકરી મેળવી શકતા નથી.
• જાતિ પ્રથા અને રૂઢિચુસ્ત પરંપરાઓને કારણે ઉત્પાદક કામોમાં અવરોધ આવે છે.
• સ્વાસ્થ્ય પાછળ થતો જંગી ખર્ચ ગરીબ પરિવારને દેવાદાર બનાવે છે.
• ટેકનોલોજીકલ જ્ઞાનના અભાવે ખેતી અને ઉદ્યોગમાં ઓછું ઉત્પાદન થાય છે.
• સરકારી યોજનાઓની માહિતીનો અભાવ અને તેનો લાભ છેવાડાના માનવી સુધી પહોંચતો નથી.

52. બેરોજગારીના પ્રકારો સવિસ્તાર સમજાવો.

• મોસમી બેરોજગારી: ખેતીમાં માત્ર વરસાદ પર આધારિત હોવાથી અમુક મહિના કામ મળતું નથી.
• ઘર્ષણજન્ય બેરોજગારી: જૂની ટેકનોલોજીને બદલે નવી ટેકનોલોજી આવતા અમુક સમય માટે શ્રમિક બેરોજગાર બને છે.
• માળખાગત બેરોજગારી: ભારતમાં પછાત માળખું અને રૂઢિચુસ્તતાને કારણે ઉદ્ભવતી બેરોજગારી.
• પ્રચ્છન્ન (છૂપી) બેરોજગારી: જરૂર કરતાં વધુ માણસો કામમાં રોકાયેલા હોય, જેને ખસેડવાથી ઉત્પાદનમાં ફેર ન પડે.
• ઔદ્યોગિક બેરોજગારી: વીજળી કાપ કે કાચા માલની અછતને લીધે ઉદ્યોગોમાં કામ મળતું બંધ થાય.
• શિક્ષિત બેરોજગારી: માધ્યમિક કે ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યા પછી પણ વ્યક્તિને લાયકાત મુજબ કામ ન મળે.
• ભારતમાં મોસમી અને છૂપી બેરોજગારીનું પ્રમાણ ગ્રામીણ ક્ષેત્રે વધુ જોવા મળે છે.
• શહેરોમાં શિક્ષિત બેરોજગારી એક ગંભીર સમસ્યા બની રહી છે.

53. ભાવવધારાને નિયંત્રણમાં લેવાના ઉપાયોની ચર્ચા કરો.

• નાણાકીય પગલાં: રિઝર્વ બેંક (RBI) વ્યાજના દર વધારે છે જેથી લોકોના હાથમાં નાણાંનો પુરવઠો ઘટે.
• રાજકોષીય પગલાં: સરકાર બિનજરૂરી ખર્ચ ઘટાડે છે અને ખાધપૂરક નાણાં વ્યવસ્થા અટકાવે છે.
• મૂડીરોકાણ પર અંકુશ: સટ્ટાકીય અને બિનજરૂરી વસ્તુઓ પાછળ થતા મૂડીરોકાણને અટકાવવું.
• ભાવ નિયમન અને માપબંધી: જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થા (PDS/રેશનિંગ) દ્વારા ગરીબોને વ્યાજબી ભાવે અનાજ આપવું.
• સંગ્રહખોરી સામે કાયદો: PASA જેવા કાયદાનો ઉપયોગ કરી સંગ્રહખોરો અને કાળાબજારિયાઓ સામે કડક પગલાં લેવા.
• ઉત્પાદનમાં વધારો: દેશમાં ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન વધારવા માટે પ્રોત્સાહન આપવું જેથી અછત દૂર થાય.
• બચતને પ્રોત્સાહન: લોકોને બચત કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા જેથી બજારમાં માંગ ઘટે.
• કરવેરા નીતિ: શ્રીમંત વર્ગની મોજશોખની વસ્તુઓ પર ઊંચા કરવેરા નાખવા.

54. ગ્રાહકની મુખ્ય ફરજો કઈ કઈ છે?

• કોઈપણ વસ્તુ ખરીદતા પહેલા તેની ગુણવત્તા, કિંમત અને ગેરંટી તપાસવી જોઈએ.
• હંમેશા ISI, Agmark કે Hallmark જેવા ગુણવત્તાના નિશાન જોઈને જ વસ્તુ ખરીદવી.
• ખરીદી કરતી વખતે હંમેશા પાકું બિલ (GST વાળું) માંગવાનો આગ્રહ રાખવો.
• જાહેરાતોથી ભરમાઈને દેખાદેખીમાં બિનજરૂરી ખરીદી કરવી જોઈએ નહીં.
• તોલમાપમાં છેતરપિંડી ન થાય તે માટે વજનકાંટા અને માપિયાં બરાબર છે કે નહીં તે તપાસવું.
• જો ગ્રાહક સાથે છેતરપિંડી થાય તો તેણે અચૂક ગ્રાહક સુરક્ષા ફોરમમાં ફરિયાદ કરવી જોઈએ.
• પર્યાવરણનું જતન કરવા માટે ઇકો-ફ્રેન્ડલી (Eco-friendly) વસ્તુઓ વાપરવી જોઈએ.
• ભળતી કે બનાવટી વસ્તુઓ ન ખરીદાય તેનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.

---

© 2026 - ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન મોડેલ પેપર