રોજિંદા જીવનમાં જોવા મળતી pH નુ મહત્વ

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

રોજિંદા જીવનમાં pH નું મહત્વ

આકૃતિ: pH માપક્રમ અને વિવિધ પદાર્થોની pH કિંમત

પ્રસ્તાવના: pH શું છે?

pH માપક્રમ એ દ્રાવણમાં રહેલા હાઈડ્રોજન આયન (H⁺) ની સાંદ્રતા માપવા માટેનો માપક્રમ છે. 'p' જર્મન શબ્દ 'Potenz' (શક્તિ) સૂચવે છે.

એસિડિક (0-7)

તટસ્થ (7)

બેઝિક (7-14)

• pH < 7: દ્રાવણ એસિડિક છે.
• pH = 7: દ્રાવણ તટસ્થ છે (દા.ત. શુદ્ધ પાણી).
• pH > 7: દ્રાવણ બેઝિક (આલ્કલાઈન) છે.

1. સજીવોમાં pH પ્રત્યે સંવેદનશીલતા

આપણું શરીર 7.0 થી 7.8 pH ની મર્યાદામાં કાર્યક્ષમ રીતે કાર્ય કરે છે. સજીવો માત્ર pH ના મર્યાદિત ફેરફારમાં જ ટકી શકે છે.

એસિડ વર્ષા: જ્યારે વરસાદના પાણીની pH 5.6 કરતા ઓછી હોય, ત્યારે તેને 'એસિડ વર્ષા' કહે છે. આ પાણી નદીમાં ભળે ત્યારે જળચર પ્રાણીઓ (માછલીઓ) નું જીવન મુશ્કેલ બને છે.

2. જમીનમાં pH નું મહત્વ

વનસ્પતિના તંદુરસ્ત વિકાસ માટે જમીનની pH મર્યાદિત હોવી જરૂરી છે. ખેડૂતો જમીનની pH તપાસીને તે મુજબ સારવાર કરે છે.

• એસિડિક જમીન (pH < 6.5): તેને તટસ્થ કરવા ખેડૂતો જમીનમાં લાઈમ (CaO) કે કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ ઉમેરે છે.
• બેઝિક જમીન (pH > 7.3): તેને તટસ્થ કરવા જીપ્સ (Gypsum) કે કાર્બનિક ખાતર ઉમેરવામાં આવે છે.

3. પાચનતંત્રમાં pH

આપણું જઠર ખોરાકના પાચન માટે હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl) ઉત્પન્ન કરે છે, જેની pH આશરે 1.2 થી 3.0 હોય છે. તે ખોરાક પચાવવામાં મદદ કરે છે અને જઠરને નુકસાન પહોંચાડતું નથી.

એસિડિટી: અપચા દરમિયાન જઠર વધુ પડતો એસિડ ઉત્પન્ન કરે છે, જેનાથી બળતરા થાય છે. ઉપચાર માટે એન્ટાસિડ (Antacid) જેવા બેઝિક પદાર્થો (જેમ કે મિલ્ક ઓફ મેગ્નેશિયા - Mg(OH)₂) વપરાય છે.

[attachment_1](attachment)

4. દાંતનું ક્ષયન (સડવું) અટકાવવામાં pH

મોઢાના અંદરના ભાગની pH 5.5 કરતા ઘટી જાય ત્યારે દાંતનો સડો શરૂ થાય છે.

• દાંતનું ઉપરનું આવરણ કેલ્શિયમ ફોસ્ફેટ નું બનેલું છે, જે શરીરનો સૌથી સખત પદાર્થ છે.
• મોઢામાં રહેલા બેક્ટેરિયા ખોરાકના કણોનું વિઘટન કરી એસિડ ઉત્પન્ન કરે છે, જે દાંતને ખરાબ કરે છે.
• ઉપાય: જમ્યા પછી મોઢું સાફ કરવું અને બેઝિક ટૂથપેસ્ટનો ઉપયોગ કરવો.

5. પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓ દ્વારા આત્મરક્ષણ

કેટલાક જીવજંતુઓ અને વનસ્પતિઓ પોતાના રક્ષણ માટે એસિડનો ઉપયોગ કરે છે.

• મધમાખીનો ડંખ: મધમાખી ડંખ મારે ત્યારે મેલિટીન (એસિડિક ઝેર) છોડે છે, જેનાથી બળતરા થાય છે. રાહત માટે બેકિંગ સોડા જેવો બેઝ લગાવાય છે.
• કૌવચ (Nettle) વનસ્પતિ: તેના પાંદડાના ડંખમાં મિથેનોઈક એસિડ (HCOOH) હોય છે. જંગલમાં તેની બાજુમાં જ 'ડોક' (Dock) નામનો છોડ ઉગે છે, જેના પાંદડા ઘસવાથી રાહત મળે છે.

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (25 પ્રશ્નો)

તમારી તૈયારી ચકાસવા માટે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 25