ધાતુઓના રાસાયણિક ગુણધર્મોની સમજ 30 MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ધાતુઓના રાસાયણિક ગુણધર્મો

આકૃતિ: ધાતુઓની પાણી અને એસિડ સાથે પ્રક્રિયા

1. ધાતુઓની હવામાં સળગાવતા (ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા)

લગભગ તમામ ધાતુઓ ઓક્સિજન સાથે સંયોજાઈને ધાતુ ઓક્સાઈડ બનાવે છે.

ધાતુ + ઓક્સિજન → ધાતુ ઓક્સાઈડ

(A) કોપર અને એલ્યુમિનિયમ:

કોપર (Cu) ને હવામાં ગરમ કરતા તેના પર કાળા રંગનું આવરણ ચઢી જાય છે, જે કોપર(II) ઓક્સાઈડ છે.

2Cu + O₂ → 2CuO (કોપર ઓક્સાઈડ - કાળો)

એલ્યુમિનિયમ પણ એલ્યુમિનિયમ ઓક્સાઈડ બનાવે છે.

4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃

(B) ઉભયગુણી ઓક્સાઈડ (Amphoteric Oxides):

સામાન્ય રીતે ધાતુના ઓક્સાઈડ બેઝિક હોય છે. પરંતુ એલ્યુમિનિયમ ઓક્સાઈડ (Al₂O₃) અને ઝિંક ઓક્સાઈડ (ZnO) એસિડ અને બેઝ બંને સાથે પ્રક્રિયા કરી ક્ષાર અને પાણી આપે છે. આથી તેમને ઉભયગુણી ઓક્સાઈડ કહે છે.

Al₂O₃ એસિડ સાથે:
Al₂O₃ + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂O

Al₂O₃ બેઝ સાથે:
Al₂O₃ + 2NaOH → 2NaAlO₂ (સોડિયમ એલ્યુમિનેટ) + H₂O

2. ધાતુઓની પાણી સાથે પ્રક્રિયા

ધાતુઓ પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરી ધાતુ ઓક્સાઈડ અને હાઈડ્રોજન વાયુ આપે છે. જો ધાતુ ઓક્સાઈડ પાણીમાં દ્રાવ્ય હોય તો તે વધુ પ્રક્રિયા કરી ધાતુ હાઈડ્રોક્સાઈડ બનાવે છે.

ધાતુ + પાણી → ધાતુ ઓક્સાઈડ + હાઈડ્રોજન

ધાતુ ઓક્સાઈડ + પાણી → ધાતુ હાઈડ્રોક્સાઈડ

વિવિધ ધાતુઓની પ્રતિક્રિયાત્મકતા:

• પોટેશિયમ (K) અને સોડિયમ (Na): ઠંડા પાણી સાથે ઉગ્ર રીતે પ્રક્રિયા કરે છે. પ્રક્રિયા એટલી ઉષ્માક્ષેપક હોય છે કે ઉત્પન્ન થતો હાઈડ્રોજન તરત જ આગ પકડી લે છે.
• કેલ્શિયમ (Ca): પાણી સાથેની પ્રક્રિયા ઓછી તીવ્ર હોય છે. Ca પાણીની સપાટી પર તરે છે કારણ કે H₂ ના પરપોટા તેની સપાટી પર ચોંટી જાય છે.
• મેગ્નેશિયમ (Mg): ઠંડા પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરતું નથી, પરંતુ ગરમ પાણી સાથે Mg(OH)₂ બનાવે છે અને તરે છે.
• એલ્યુમિનિયમ (Al), લોખંડ (Fe) અને ઝિંક (Zn): ઠંડા કે ગરમ પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરતા નથી, પરંતુ પાણીની વરાળ સાથે પ્રક્રિયા કરી ધાતુ ઓક્સાઈડ બનાવે છે.
3Fe(s) + 4H₂O(g) → Fe₃O₄(s) + 4H₂(g)
• શીશું (Pb), કોપર (Cu), ચાંદી (Ag) અને સોનું (Au): પાણી સાથે બિલકુલ પ્રક્રિયા કરતા નથી.

3. ધાતુઓની એસિડ સાથે પ્રક્રિયા

સામાન્ય રીતે ધાતુઓ મંદ એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરી ક્ષાર અને હાઈડ્રોજન વાયુ આપે છે.

ધાતુ + મંદ એસિડ → ક્ષાર + હાઈડ્રોજન

(A) ઉદાહરણ:

Mg + 2HCl → MgCl₂ + H₂

Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂

(B) અપવાદ (નાઈટ્રિક એસિડ - HNO₃):

જ્યારે ધાતુઓ નાઈટ્રિક એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે ત્યારે હાઈડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન થતો નથી. કારણ કે HNO₃ પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા છે. તે ઉત્પન્ન થતા H₂ નું પાણી (H₂O) માં ઓક્સિડેશન કરે છે અને પોતે રિડક્શન પામી નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ (N₂O, NO, NO₂) બનાવે છે.
પરંતુ: મેગ્નેશિયમ (Mg) અને મેંગેનીઝ (Mn) ખૂબ જ મંદ HNO₃ સાથે H₂ વાયુ આપે છે.

(C) એક્વા રીજીયા (Royal Water):

તે સાંદ્ર હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl) અને સાંદ્ર નાઈટ્રિક એસિડ (HNO₃) નું 3:1 પ્રમાણમાં તાજું મિશ્રણ છે. તે સોના (Au) અને પ્લેટિનમ જેવી નિષ્ક્રિય ધાતુઓને પણ ઓગાળી શકે છે.

4. સક્રિયતા શ્રેણી (Reactivity Series)

ધાતુઓની તેમની પ્રતિક્રિયાત્મકતાના ઉતરતા ક્રમમાં ગોઠવણીને સક્રિયતા શ્રેણી કહે છે.

K > Na > Ca > Mg > Al > Zn > Fe > Pb > [H] > Cu > Hg > Ag > Au

સૌથી વધુ સક્રિય: પોટેશિયમ (K)
સૌથી ઓછી સક્રિય: સોનું (Au)

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

તમારી તૈયારી ચકાસવા માટે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30