અભયારણ્યો, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્રો

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રકરણ 9: વન અને વન્યજીવ સંસાધન

NJ Classes - ઉત્કૃષ્ટ શિક્ષણ, ઉજ્જવળ ભવિષ્ય

આકૃતિ: સંરક્ષિત ક્ષેત્રોની વહેંચણી

વન્યજીવોના સંરક્ષણ માટે સરકાર દ્વારા જંગલના અમુક વિસ્તારોને ખાસ કાયદાકીય રક્ષણ પૂરું પાડવામાં આવે છે. તેને સુરક્ષાના આધારે ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે: અભયારણ્ય, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્ર.

1. અભયારણ્ય (Sanctuary)

• રચના: અભયારણ્યની રચના રાજ્ય સરકાર દ્વારા કરવામાં આવે છે.
• હેતુ: કોઈ એક વિશેષ પ્રજાતિના સંરક્ષણ માટે તેની રચના થાય છે.
• માનવ પ્રવૃત્તિ: અહીં કડક નિયંત્રણો હોતા નથી. સત્તાધિકારી પાસેથી મંજૂરી મેળવીને પાલતુ પશુઓને ચરાવવાની છૂટ હોય છે.
• મુખ્ય ઉદાહરણો: પેરિયાર, ચંદ્રપ્રભા, એતુરનાગરમ. (ગુજરાતમાં: નળ સરોવર).

2. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (National Park)

• રચના: આની રચના રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકારના સંકલનથી (સાથે મળીને) થાય છે. તે અભયારણ્ય કરતાં વધુ સુરક્ષિત ક્ષેત્ર છે.
• હેતુ: અહીં માત્ર એક પ્રાણી નહીં, પરંતુ સંપૂર્ણ પારિસ્થિતિક તંત્ર (Ecosystem) એટલે કે વનસ્પતિ, વન્યજીવ અને કુદરતી સૌંદર્યના સ્થળોનું રક્ષણ થાય છે.
• માનવ પ્રવૃત્તિ: અહીં પાલતુ પશુઓને ચરાવવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે. અહીં જમીનની માલિકી કે અન્ય પ્રવૃત્તિની છૂટ નથી.
• મુખ્ય ઉદાહરણો: કાઝીરંગા, કોર્બેટ, દચીગામ.
• ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો: ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, વેળાવદર (કાળિયાર/Blackbuck), દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (Marine NP) અને વાંસદા.

3. જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્ર (Biosphere Reserve)

• રચના: તેની રચના આંતરરાષ્ટ્રીય માપદંડો (International Standards) મુજબ કરવામાં આવે છે.
• હેતુ: તે જે-તે ક્ષેત્રની પ્રાકૃતિક અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતા (માણસોની રહેણીકરણી સહિત) નું રક્ષણ કરે છે. વનસ્પતિ, જીવજંતુ અને ત્યાં રહેતા સ્થાનિક આદિવાસી સમુદાયોની જીવનશૈલીનું પણ રક્ષણ થાય છે.
• વિસ્તાર અને પ્રવૃત્તિ: તેનો સરેરાશ વિસ્તાર 5000 ચો. કિમી. થી મોટો હોય છે. અહીં બહારની તમામ માનવીય ગતિવિધિઓ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે. (જોકે સંશોધન અને તાલીમ માટે અલગ વ્યવસ્થા હોય છે).
• મુખ્ય ઉદાહરણો: નીલગિરી, મન્નારની ખાડી, ગ્રેટ નિકોબાર, સુંદરવન અને પંચમઢી.
• ગુજરાતનું ઉદાહરણ: કચ્છના રણની વિશિષ્ટતા જાળવવા માટે વર્ષ 2008 માં તેને જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્ર તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે.

ભારત અને ગુજરાતના આંકડાકીય માહિતી:

સંરક્ષિત ક્ષેત્ર	ભારતમાં કુલ સંખ્યા	ગુજરાતમાં કુલ સંખ્યા
જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્ર	18	1
રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	103	4
અભયારણ્ય	531	23

🎶 NJ Classes શોર્ટકટ કવિતા (યાદ રાખવાની ટ્રીક):

"અભયારણ્યમાં છે છૂટછાટ, જો મંજૂરી હોય તો નો પ્રોબ્લેમ યાર!
રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે બહુ કડક, ચરાવવાની ના પડે છે સખત!
ને જૈવ આરક્ષિત છે સૌથી મોટું ભાઈ (5000+),
ત્યાં આદિવાસી ને સંસ્કૃતિનું પણ રક્ષણ થાય!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપરની માહિતી બરાબર વાંચીને નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ આપો.

સ્કોર:

0

/ 30