ધોરણ 8 સામાજિક વિજ્ઞાન : ન્યાયતંત્ર નું માળખું

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રકરણ 17: ન્યાયતંત્ર

NJ Classes - ઉત્કૃષ્ટ શિક્ષણ, ઉજ્જવળ ભવિષ્ય

આકૃતિ: ન્યાયતંત્રનું પિરામિડ માળખું

1. ભારતીય ન્યાયતંત્રની વિશેષતા

ભારતમાં કાયદાનું શાસન છે. કોઈપણ દેશમાં કાયદાઓનો ભંગ થાય ત્યારે સજા આપવા માટે ન્યાયતંત્ર હોવું જરૂરી છે. ભારતનું ન્યાયતંત્ર સ્વતંત્ર, સળંગ અને એકસૂત્રીય છે. તેનો અર્થ એ છે કે તે ધારાસભા અને કારોબારીથી બિલકુલ અલગ (સ્વતંત્ર) રહીને કામ કરે છે.

2. ન્યાયતંત્રનું માળખું (પિરામિડ આકાર)

આપણા દેશની અદાલતોનું માળખું એક પિરામિડ જેવું છે. જેમાં નીચેથી ઉપર જતાં અદાલતોની સત્તા અને કદ વધે છે.

• સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court): આ પિરામિડની ટોચ પર છે. તે દેશની સૌથી મોટી અદાલત છે, જે દિલ્હીમાં આવેલી છે. તેના ચુકાદા દેશની બધી જ અદાલતોએ માનવા પડે છે.
• વડી અદાલત (High Court): આ રાજ્ય કક્ષાની સૌથી મોટી અદાલત છે. તે સુપ્રીમ કોર્ટની નીચે આવે છે. ગુજરાતની વડી અદાલત અમદાવાદ (સોલા) ખાતે આવેલી છે.
• જિલ્લા અદાલત (District Court): દરેક જિલ્લામાં એક જિલ્લા અદાલત હોય છે, જે વડી અદાલતના નિયંત્રણ નીચે કામ કરે છે.
• તાલુકા અદાલત: પિરામિડના પાયામાં (સૌથી નીચે) તાલુકા અદાલતો હોય છે. તેને 'ટ્રાયલ કોર્ટ' (Trial Court) પણ કહે છે. લોકો સૌથી પહેલાં ન્યાય માટે અહીં જાય છે.

નોંધ: જિલ્લા અને તાલુકા અદાલતોને વડી અદાલતની તાબાની અદાલતો (Subordinate Courts) પણ કહેવામાં આવે છે.

3. કેસો (દાવા) ના મુખ્ય બે પ્રકાર

અદાલતમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારના કેસો ચલાવવામાં આવે છે:

(A) દીવાની દાવા (Civil Cases)

• આ કેસો મકાન, જમીન, સંપત્તિ કે પૈસાની લેવડદેવડને લગતા હોય છે.
• લગ્ન, છૂટાછેડા કે ભરણપોષણના કેસ પણ દીવાની દાવામાં આવે છે.

(B) ફોજદારી દાવા (Criminal Cases)

• આ કેસો ચોરી, લૂંટફાટ, ખૂન, મારામારી કે શારીરિક ઈજા પહોંચાડવાને લગતા હોય છે.
• ફોજદારી કેસમાં સૌથી પહેલા પોલીસ સ્ટેશનમાં FIR (ફર્સ્ટ ઇન્ફોર્મેશન રિપોર્ટ / પ્રથમદર્શી અહેવાલ) નોંધાવવી પડે છે. ત્યારબાદ પોલીસ તપાસ કરી અદાલતમાં ચાર્જશીટ રજૂ કરે છે.

4. અપીલનો અધિકાર અને લોક અદાલત

• અપીલ (Appeal): જો કોઈ વ્યક્તિને એવું લાગે કે તાલુકા કે જિલ્લા અદાલતનો ચુકાદો યોગ્ય નથી, તો તે તેની ઉપરની અદાલત (જેમ કે વડી અદાલત) માં અપીલ કરી શકે છે.
• લોક અદાલત: ગરીબ અને આર્થિક રીતે નબળા લોકોને ઝડપી અને મફત ન્યાય મળે તે માટે લોક અદાલતોનું આયોજન થાય છે. તેમાં બંને પક્ષોની સંમતિથી સમાધાન કરાવવામાં આવે છે.

🎶 NJ Classes સ્પેશિયલ કવિતા (માળખું અને દાવા યાદ રાખવા):

"પાયામાં તાલુકા બેઠી, એની ઉપર જિલ્લા ભાઈ,
રાજ્યમાં બેઠી વડી અદાલત, ન્યાય આપે ન્યાયી!
ટોચ પર બેઠી સુપ્રીમ કોર્ટ, દિલ્હી એનું ધામ,
ચોરી-લૂંટ એ ફોજદારી, જમીન-મકાન દીવાની કામ!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપરની માહિતી બરાબર વાંચીને નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ આપો.

સ્કોર:

0

/ 30