ધોરણ 8 સામાજિક વિજ્ઞાન : સર્વોચ્ચ અદાલત અને વડી અદાલત

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રકરણ 17: ન્યાયતંત્ર

NJ Classes - ઉત્કૃષ્ટ શિક્ષણ, ઉજ્જવળ ભવિષ્ય

આકૃતિ: સર્વોચ્ચ અદાલત અને વડી અદાલત

1. સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court)

ભારતની ન્યાયવ્યવસ્થામાં સર્વોચ્ચ અદાલત એ દેશની સૌથી મોટી અને અંતિમ અદાલત છે. તેના ચુકાદાઓ આખા દેશમાં તમામ અદાલતોએ માનવા પડે છે.

• સ્થાન: સર્વોચ્ચ અદાલત દેશની રાજધાની નવી દિલ્હી માં આવેલી છે.
• સ્થાપના (શરૂઆત): ભારતમાં સર્વોચ્ચ અદાલતની શરૂઆત 28 જાન્યુઆરી, 1950 ના રોજ થઈ હતી.
• નિમણૂક: સર્વોચ્ચ અદાલતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (Chief Justice) અને અન્ય ન્યાયાધીશોની નિમણૂક દેશના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
• મુખ્ય કાર્યો:
  ૧. તે ભારતના બંધારણના વાલી અને રક્ષક તરીકે કાર્ય કરે છે.
  ૨. તે નાગરિકોના મૂળભૂત હકોનું રક્ષણ કરે છે.
  ૩. કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકાર વચ્ચેના, કે બે રાજ્યો વચ્ચેના વિવાદો (ઝઘડાઓ) ઉકેલવાનું કામ કરે છે.
  ૪. વડી અદાલતના ચુકાદા સામેની અપીલ સાંભળે છે.
• અંતિમ ચુકાદો: સર્વોચ્ચ અદાલતનો ચુકાદો આખરી (અંતિમ) ગણાય છે, તેની વિરુદ્ધ દેશમાં ક્યાંય અપીલ થઈ શકતી નથી.

2. વડી અદાલત (High Court)

ભારતમાં દરેક રાજ્ય કક્ષાએ એક વડી અદાલત હોય છે. તે રાજ્યની સૌથી મોટી અદાલત છે. (જોકે કેટલાક કિસ્સાઓમાં બે કે તેથી વધુ રાજ્યો વચ્ચે એક સામાન્ય વડી અદાલત પણ હોઈ શકે છે).

• ગુજરાતની વડી અદાલત: ગુજરાત રાજ્યની વડી અદાલત અમદાવાદમાં (સોલા વિસ્તારમાં) આવેલી છે.
• ગુજરાત હાઈકોર્ટની સ્થાપના: ગુજરાતમાં વડી અદાલતની સ્થાપના 1 મે, 1960 ના રોજ (ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપનાના દિવસે જ) થઈ હતી.
• નિમણૂક: વડી અદાલતના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરે છે, પરંતુ તેઓ આ માટે સર્વોચ્ચ અદાલતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને તે રાજ્યના રાજ્યપાલ ની સલાહ લે છે.
• કાર્યો:
  ૧. તે પોતાની નીચેની જિલ્લા અને તાલુકા અદાલતો (તાબાની અદાલતો) ની અપીલ સાંભળે છે.
  ૨. નીચલી અદાલતોના કામકાજ પર દેખરેખ રાખે છે.
  ૩. રાજ્યના નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે.

3. જાહેર હિતની અરજી (Public Interest Litigation - PIL)

કોર્ટની પ્રક્રિયા લાંબી અને ખર્ચાળ હોવાથી, ગરીબ કે અભણ લોકો સરળતાથી ન્યાય મેળવી શકતા ન હતા. આ સમસ્યા દૂર કરવા માટે 1980 ના દશકમાં અદાલતે એક નવી વ્યવસ્થા શરૂ કરી.

• PIL નું પૂરું નામ: Public Interest Litigation (પબ્લિક ઇન્ટરેસ્ટ લિટિગેશન) એટલે કે 'જાહેર હિતની અરજી'.
• વિશેષતા: જો કોઈ વ્યક્તિ કે સમૂહના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થતું હોય, તો તેના વતી કોઈ પણ અન્ય નાગરિક કે સંસ્થા કોર્ટમાં અરજી કરી શકે છે.
• ક્યાં અરજી થાય?: આ અરજી સીધી વડી અદાલત (High Court) અથવા સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court) માં જ કરી શકાય છે.
• સૌથી સરળ રીત: જો કોઈ સામાન્ય નાગરિક માત્ર એક પોસ્ટકાર્ડ કે સાદો પત્ર લખીને અદાલતને મોકલે અને તેમાં જાહેર હિતની વાત હોય, તો અદાલત તેને પણ 'જાહેર હિતની અરજી (PIL)' તરીકે સ્વીકારીને ન્યાય આપે છે.

🎶 NJ Classes સ્પેશિયલ કવિતા (સરળતાથી યાદ રાખવા):

"દિલ્હીમાં બેઠી સર્વોચ્ચ કોર્ટ, 1950 (28 જાન્યુઆરી) માં થઈ શરૂ,
રાષ્ટ્રપતિ કરે નિમણૂક, આખો દેશ માને એનું કહેવું!
ગુજરાતમાં સોલા (અમદાવાદ), વડી અદાલતનો છે વાસ,
1 મે 1960 ના રોજ સ્થાપના, રાખે નીચલી કોર્ટ પર ક્યાસ!
ગરીબો માટે PIL, જાહેર હિતની એ અરજી,
પોસ્ટકાર્ડ લખી મોકલો, ન્યાય મળે થઈ કોર્ટની મરજી!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપરની માહિતી બરાબર વાંચીને નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

સ્કોર:

0

/ 30