ધોરણ 8 NCERT મુજબ વિષય સામાજિક વિજ્ઞાન : અદાલત, ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા, ન્યાયતંત્ર ની જરૂરિયાત

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રકરણ 17: ન્યાયતંત્ર

NJ Classes - ઉત્કૃષ્ટ શિક્ષણ, ઉજ્જવળ ભવિષ્ય

આકૃતિ: ન્યાયતંત્રના મહત્વના પાસાં

1. ન્યાયતંત્રની જરૂરિયાત (Need for Judiciary)

લોકશાહી દેશમાં કાયદાનું શાસન સ્થાપવા અને જાળવી રાખવા માટે ન્યાયતંત્ર સૌથી મહત્વનું અંગ છે. કોઈ પણ દેશને ન્યાયતંત્રની જરૂર નીચેના કારણોસર પડે છે:

• મૂળભૂત હકોનું રક્ષણ: ભારતના નાગરિકોને મળેલા મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે.
• વિવાદોનો ઉકેલ: જ્યારે બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે, વ્યક્તિ અને સરકાર વચ્ચે, અથવા બે રાજ્યો વચ્ચે કોઈ વિવાદ કે ઝઘડો થાય, ત્યારે તેને કાયદા મુજબ ઉકેલવા માટે.
• કાયદાનું પાલન: દેશના કાયદાઓનો ભંગ કરનાર વ્યક્તિને યોગ્ય સજા કે દંડ ફટકારવા માટે.
• નિષ્પક્ષ ન્યાય: દેશમાં અમીર હોય કે ગરીબ, તમામને એકસમાન અને નિષ્પક્ષ (કોઈ પણ પક્ષપાત વગર) ન્યાય મળી રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા.

2. ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા (Independence of Judiciary)

ભારતનું બંધારણ ન્યાયતંત્રને એકદમ સ્વતંત્ર રાખે છે. તેનો સીધો અર્થ એ છે કે ન્યાયતંત્ર સરકારના અન્ય બે અંગો (ધારાસભા અને કારોબારી) ની અસરમાંથી મુક્ત છે.

• અલગ માળખું: ન્યાયતંત્ર, ધારાસભા (કાયદા ઘડનાર) અને કારોબારી (કાયદાનો અમલ કરાવનાર) થી બિલકુલ અલગ રહીને કામ કરે છે.
• નિર્ભય ન્યાય: ન્યાયાધીશો કોઈ પણ રાજકારણી, નેતા કે ધનિક વ્યક્તિના દબાણ, ડર કે પ્રભાવમાં આવ્યા વિના નિડરતાથી સાચો ચુકાદો આપી શકે છે.
• બંધારણીય રક્ષણ: ન્યાયાધીશોની સ્વતંત્રતા જળવાઈ રહે તે માટે બંધારણમાં ખાસ જોગવાઈ છે. દા.ત. ન્યાયાધીશની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરે છે, પરંતુ તેમને હોદ્દા પરથી દૂર કરવા ખૂબ મુશ્કેલ છે (તેના માટે મહાભિયોગ ની કડક પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડે છે). આ ઉપરાંત તેમના પગાર-ભથ્થામાં સહેલાઈથી ઘટાડો કરી શકાતો નથી.

3. નઝીરી અદાલત (Court of Record)

નઝીરી અદાલત એ ભારતીય ન્યાયતંત્રની એક ખૂબ જ આગવી વિશેષતા છે. અંગ્રેજીમાં તેને 'Court of Record' કહેવાય છે.

• વ્યાખ્યા: નઝીરી અદાલત એટલે એવી અદાલત કે જે પોતાના મહત્વના ચુકાદાઓ, નિર્ણયો અને કાર્યવાહીની નોંધો (Records) કાયમી ધોરણે સાચવી રાખે છે.
• કાયદા સમાન મૂલ્ય: આ સાચવેલા ચુકાદાઓ ભવિષ્યમાં નીચલી અદાલતો માટે કાયદા (ઉદાહરણ) સમાન બની જાય છે. જ્યારે કોઈ નીચલી અદાલતમાં સમાન પ્રકારનો કેસ આવે, ત્યારે વકીલો નઝીરી અદાલતના જૂના ચુકાદાનો સંદર્ભ (Reference) આપી શકે છે.
• કોણ છે નઝીરી અદાલત?: ભારતમાં સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court) અને વડી અદાલત (High Court) નઝીરી અદાલત તરીકે કાર્ય કરે છે.
• અદાલતનો તિરસ્કાર: જો કોઈ વ્યક્તિ કે સંસ્થા નઝીરી અદાલતના ચુકાદાની અવગણના કરે કે તેનું અપમાન કરે, તો અદાલત તેને 'અદાલતના તિરસ્કાર' (Contempt of Court) બદલ સજા ફટકારી શકે છે.

🎶 NJ Classes સ્પેશિયલ કવિતા (સરળતાથી યાદ રાખવા):

"ન્યાયતંત્ર છે દેશની ઢાલ, ગરીબ-તવંગર સૌની લે સંભાળ!
કારોબારી ને ધારાસભાથી દૂર, ન્યાયાધીશનો ફેંસલો મંજૂર!
કોઈ નેતા કે પૈસાનું ન ચાલે જોર, સ્વતંત્ર રહીને પકડે ચોર!
રેકોર્ડ સાચવે તે નઝીરી અદાલત કહેવાય, સુપ્રીમ-હાઈકોર્ટમાં એ જોવાય!
ચુકાદાને જો કોઈ ના માને લગાર, તો સમજો થયો અદાલતનો તિરસ્કાર!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપરની માહિતી બરાબર વાંચીને નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

સ્કોર:

0

/ 30