લોક અદાલત,પ્રથમ દર્શીય નોંધ,ન્યાયિક ચુકાદા અને ભારતીય વ્યવસ્થા

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રકરણ 17: ન્યાયતંત્ર

NJ Classes - ઉત્કૃષ્ટ શિક્ષણ, ઉજ્જવળ ભવિષ્ય

આકૃતિ: લોક અદાલત અને FIR પ્રક્રિયા

1. પ્રથમ દર્શીય નોંધ (F.I.R. - First Information Report)

કોઈ પણ ફોજદારી ગુનો (જેમ કે ચોરી, લૂંટ, મારામારી કે ખૂન) બને ત્યારે ન્યાય મેળવવાની પ્રક્રિયાની શરૂઆત FIR થી થાય છે.

• FIR નું પૂરું નામ: First Information Report (ફર્સ્ટ ઇન્ફોર્મેશન રિપોર્ટ) એટલે કે 'પ્રથમ દર્શીય નોંધ' અથવા 'પ્રથમ માહિતી અહેવાલ'.
• ક્યાં નોંધાય છે?: જ્યારે કોઈ ઘટના બને ત્યારે ભોગ બનનાર વ્યક્તિ સૌથી પહેલા નજીકના પોલીસ સ્ટેશનમાં જઈને આ ફરિયાદ નોંધાવે છે.
• તપાસની શરૂઆત: પોલીસ FIR નોંધ્યા પછી જ તે ગુનાની તપાસ (Investigation) શરૂ કરી શકે છે. તે મૌખિક અથવા લેખિત સ્વરૂપે આપી શકાય છે.
• અધિકાર: FIR નોંધવી એ પોલીસની ફરજ છે અને તેની મફત નકલ (Copy) મેળવવી એ ફરિયાદ કરનારનો કાનૂની અધિકાર છે. જો પોલીસ FIR નોંધવાની ના પાડે, તો ઉચ્ચ અધિકારી કે મેજિસ્ટ્રેટને પણ જાણ કરી શકાય છે.

2. લોક અદાલત (Lok Adalat)

કોર્ટની પ્રક્રિયા લાંબી, સમય માગી લે તેવી અને ખર્ચાળ હોય છે. તેથી ગરીબ અને આર્થિક રીતે નબળા લોકોને ઝડપી ન્યાય અપાવવા માટે 'લોક અદાલત' ની વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી છે.

• મુખ્ય ઉદ્દેશ: ગરીબ લોકો, શોષિતો અને નબળા વર્ગના લોકોને મફત અને ઝડપી ન્યાય મળે તે લોક અદાલતનો મુખ્ય ઉદ્દેશ છે. ગુજરાત કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ (અમદાવાદ) દ્વારા તેનું આયોજન થાય છે.
• કેવી રીતે કામ કરે છે?: અહીં બંને પક્ષોને સામસામે બેસાડીને, કાયદાકીય માર્ગદર્શન આપીને સંમતિથી (આપસી સમજૂતીથી) સમાધાન કરાવવામાં આવે છે.
• કોઈની હાર કે જીત નહિ: લોક અદાલતમાં સમાધાન થવાથી 'ના કોઈની હાર, ના કોઈની જીત' ની પરિસ્થિતિ સર્જાય છે, જેનાથી બંને પક્ષો વચ્ચે સંબંધો સુધરે છે.
• કાનૂની માન્યતા: લોક અદાલતમાં થયેલા સમાધાન (ચુકાદા) ને અદાલત દ્વારા કાનૂની માન્યતા (Legal Validity) આપવામાં આવેલી છે. આથી તેનો અમલ ફરજિયાત બને છે.

3. ન્યાયિક ચુકાદા અને ભારતીય વ્યવસ્થા

ભારતમાં ન્યાયતંત્ર એક સળંગ (Integrated) વ્યવસ્થા છે. તેનો અર્થ એ કે નીચેથી લઈને ઉપર સુધી અદાલતો એકબીજા સાથે જોડાયેલી છે.

• અપીલની વ્યવસ્થા: જો કોઈ વ્યક્તિને તાલુકા અદાલત કે જિલ્લા અદાલતનો ચુકાદો સંતોષકારક ન લાગે, તો તે તેની ઉપરની વડી અદાલત (High Court) અને ત્યાંથી સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court) માં અપીલ કરી શકે છે.
• ચુકાદાની માન્યતા: જ્યારે કોઈ કેસ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં પહોંચે અને ત્યાં ચુકાદો આવે, ત્યારે તે અંતિમ ચુકાદો ગણાય છે. દેશની કોઈ પણ અદાલત, સરકાર કે નાગરિકે તે ન્યાયિક ચુકાદાને ફરજિયાત માનવો પડે છે.
• લોકશાહીનો આધાર: નિષ્પક્ષ ન્યાયિક ચુકાદાઓ જ ભારતમાં લોકશાહીને જીવંત રાખે છે. તે નિર્બળને સબળ સામે રક્ષણ આપે છે.

🎶 NJ Classes સ્પેશિયલ શોર્ટકટ કવિતા:

"પોલીસ મથકે સૌથી પહેલી જાય, એ નોંધ FIR કહેવાય,
એ નોંધાય પછી જ તપાસ શરૂ થાય, નકલ લેવી એ અધિકાર ગણાય!
કોર્ટના ધક્કા ને ખર્ચ બચાવવા, લોક અદાલત ભરાય,
ના કોઈ હારે ના કોઈ જીતે, સમાધાનથી સૌનો ઉકેલ થાય!
નીચલી કોર્ટનો ચુકાદો ના ગમે, તો ઉપર અપીલ જવાય,
પણ સુપ્રીમ કોર્ટ જે બોલે, એ જ આખરી ન્યાય કહેવાય!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપરની માહિતી બરાબર વાંચીને નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

સ્કોર:

0

/ 30