કૃષિ પદ્ધતિઓ અને ભારતમાં કૃષિ પેદાશો 30 MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રકરણ 10: ભારત - કૃષિ (Agriculture)

ચિત્ર: ભારતની મુખ્ય કૃષિ પેદાશો અને નકશો

પ્રસ્તાવના: ભારત એક કૃષિપ્રધાન દેશ છે. ભારતના અર્થતંત્રનો મુખ્ય આધાર ખેતી છે.

• લગભગ 60% લોકો રોજગારી માટે ખેતી પર આધારિત છે.
• રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન (GDP) માં કૃષિનો હિસ્સો લગભગ 22% છે.

1

કૃષિના પ્રકારો (Types of Farming)

સિંચાઈ પદ્ધતિ, ખેત પેદાશ અને આર્થિક વળતરના આધારે કૃષિના 6 પ્રકારો છે.

સૂત્ર: "જીવન સૂકું, પણ આદ્ર બાગમાં સઘન ઝૂમ!"

• 1. જીવન નિર્વાહ ખેતી: ખેડૂતની ગરીબ સ્થિતિ. ઉત્પાદન માત્ર કુટુંબના ભરણપોષણ માટે જ થાય. (નાના ખેતરો).
• 2. સૂકી ખેતી: જ્યાં વરસાદ ઓછો પડે અને સિંચાઈ નથી. માત્ર જમીનની ભીનાશ પર ખેતી થાય. (જુવાર, બાજરી).
• 3. આદ્ર (ભીની) ખેતી: જ્યાં વરસાદ વધુ છે અને સિંચાઈની સગવડ છે. એકથી વધુ પાક લેવાય. (ડાંગર, શેરડી).
• 4. સ્થળાંતરિત (ઝૂમ) ખેતી: જંગલો કાપીને/સળગાવીને ખેતી કરવી. 2-3 વર્ષ પછી ફળદ્રુપતા ઘટતા બીજી જગ્યાએ જવું. (ઉત્પાદન ખૂબ ઓછું).
• 5. બાગાયતી ખેતી: લાંબો સમય, વધુ મૂડી, માવજત અને ટેકનોલોજી. (ચા, કોફી, ફળફળાદિ).
• 6. સઘન ખેતી (વ્યાપારી): સિંચાઈ, ખાતરો, યંત્રોનો ભરપૂર ઉપયોગ. રોકડિયા પાકોનું વાવેતર. (આર્થિક વળતર મુખ્ય હેતુ).

🧠 Memory Trick: "સઘન ખેતી" ને "વ્યાપારી ખેતી" પણ કહેવાય.
યાદ રાખો: પૈસા કમાવવા માટે 'સઘન' મહેનત કરવી પડે!

2

કૃષિ પદ્ધતિઓ (Farming Methods)

ખેતી કેવી રીતે કરવી? તેના મુખ્ય 3 રસ્તાઓ છે.

• સજીવ ખેતી (Organic): રાસાયણિક ખાતર કે જંતુનાશક બિલકુલ નહિ. છાણિયું ખાતર, અળસિયાનું ખાતર વપરાય. સ્વાસ્થ્ય માટે શ્રેષ્ઠ.
• ટકાઉ ખેતી (Sustainable): જમીનની ફળદ્રુપતા લાંબો સમય ટકી રહે તે માટે પાકની ફેરબદલી કરવી. રાસાયણિક ખાતરનો જરૂર પૂરતો જ ઉપયોગ.
• મિશ્ર ખેતી (Mixed): ખેતીની સાથે પશુપાલન, મરઘા-બતકા ઉછેર, કે મત્સ્ય ઉદ્યોગ કરવો.

સજીવ ખેતીની માંગ: અત્યારે વિશ્વમાં ઓર્ગેનિક ખેતપેદાશોની ભારે માંગ છે કારણ કે તે પોષણયુક્ત હોય છે.

3

કૃષિ ઋતુઓ (Seasons)

ભારતમાં પાક લેવાની ત્રણ મુખ્ય ઋતુઓ છે.

ઋતુ	સમયગાળો	ઉદાહરણ
ખરીફ (ચોમાસુ)	જૂન/જુલાઈ થી ઓક્ટો/નવે	ડાંગર, મકાઈ, કપાસ
રવિ (શિયાળુ)	ઓક્ટો/નવે થી માર્ચ/એપ્રિલ	ઘઉં, ચણા, સરસવ
જાયદ (ઉનાળુ)	માર્ચ થી જૂન	તરબૂચ, કાકડી

🧠 Memory Hack: K-R-Z (ક્રઝ):
Kharif = K = કાદવ (વરસાદમાં થાય).
Rabi = R = રજાઈ (શિયાળામાં જોઈએ).
Zaid = Z = જલ્દી સુકાઈ જાય (ઉનાળો).

4

ભારતની કૃષિ પેદાશો (Major Crops)

ભારતમાં મુખ્યત્વે ચાર પ્રકારની પેદાશો લેવાય છે.

• ધાન્ય પાક: ઘઉં, ડાંગર, મકાઈ, બાજરી, જુવાર.
• કઠોળ: મગ, મઠ, અડદ, ચણા, વટાણા, તુવેર.
• રોકડિયા પાક: કપાસ, શેરડી, તમાકુ, રબર, મસાલા.
• બાગાયતી પાક: ચા, કોફી, કોકો, નાળિયેર, ફળફળાદિ.

ડાંગર (Paddy): ભારતનો સૌથી મહત્વનો ધાન્ય પાક. ઉત્પાદનમાં ભારત ચીન પછી બીજા નંબરે.
ઘઉં (Wheat): ભારતનો બીજો મહત્વનો ધાન્ય પાક. 'પંજાબ' ઘઉંનો કોઠાર કહેવાય છે.

5

પાક માટેની જરૂરી શરતો (Crop Requirements)

કયા પાકને કેવી જમીન અને કેટલો વરસાદ જોઈએ? યાદ રાખવાની ચાવી.

ચાવી: તાપમાન, વરસાદ, જમીન

1. ડાંગર (Rice)

• તાપમાન: 20°C થી વધુ
• વરસાદ: 100 સેમી થી વધુ
• જમીન: કાંપની ફળદ્રુપ, પાણી ભરાઈ રહે તેવી.
• રાજ્યો: પશ્ચિમ બંગાળ, તમિલનાડુ, આંધ્ર, બિહાર, ઓડિશા.

2. ઘઉં (Wheat)

• તાપમાન: ઠંડુ અને સૂકું હવામાન (શિયાળામાં). કાપણી વખતે ગરમી.
• વરસાદ: 75 સેમી.
• જમીન: ગોરાડુ કે કાળી ફળદ્રુપ.
• રાજ્યો: પંજાબ, હરિયાણા, યુપી. (પંજાબમાં હેક્ટર દીઠ ઉત્પાદન વધુ).

3. કપાસ (Cotton)

• પ્રકાર: રોકડિયો પાક (White Gold).
• સમય: 6 થી 8 મહિના.
• તાપમાન: 20°C - 35°C (હિમથી નુકસાન થાય).
• વરસાદ: 30-70 સેમી (ઓછો).
• જમીન: લાવાની કાળી જમીન (કપાસની કાળી જમીન).
• ગુજરાત: કપાસ ઉત્પાદનમાં ગુજરાત ભારતમાં પ્રથમ છે. (ભરૂચનો કાનમ પ્રદેશ જાણીતો).

4. શેરડી (Sugarcane)

• વરસાદ: 75-100 સેમી.
• જમીન: નદીઓના કાંપની, કાળી.
• રાજ્યો: યુપી (સૌથી વધુ વાવેતર), મહારાષ્ટ્ર (સૌથી વધુ ખાંડ ઉત્પાદન), ગુજરાત.

🧠 Super Trick: ડાંગરને 'પાણી' બહુ ગમે (100+ સેમી).
કપાસને 'પાણી' ન ગમે (30-70 સેમી), પણ 'ગરમી' ગમે.
ઘઉં શિયાળાનો રાજા છે (ઠંડી ગમે).

6

કૃષિ સુધારા (Reforms)

ભારત સરકારે કૃષિ ક્ષેત્રે બે પ્રકારના સુધારા કર્યા છે.

(A) ટેકનિકલ સુધારા (Technical Reforms)

સાધનો અને પદ્ધતિમાં ફેરફાર.

• સિંચાઈ માટે સબમર્સિબલ પંપ, સોલાર પંપ, ટપક સિંચાઈ.
• રાસાયણિક ખાતર (DAP, NPK, Urea) અને જંતુનાશક દવાઓ.
• બાયો-ફર્ટિલાઈઝર અને સુધારેલા બિયારણો.
• કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC) દ્વારા લોન.

(B) સંસ્થાગત સુધારા (Institutional Reforms)

જમીન માલિકી અને સરકારની નીતિમાં ફેરફાર.

• જમીનદારી પ્રથા નાબૂદી: "ખેડે તેની જમીન".
• જમીન ટોચ મર્યાદા: જમીનની વહેંચણી સમાન બને.
• પાક વીમો (PM Fasal Bima Yojana).
• APMC (માર્કેટ યાર્ડ) ની સ્થાપના.

🧠 કન્ફ્યુઝન દૂર કરો: મશીન/દવા/ખાતર આવે તો "ટેકનિકલ".
કાયદો/નિયમ/બેંક આવે તો "સંસ્થાગત".

7

હરિયાળી ક્રાંતિ (Green Revolution)

1960 ના દાયકામાં કૃષિ ઉત્પાદનમાં થયેલા અસાધારણ વધારાને 'હરિયાળી ક્રાંતિ' કહે છે.

• મુખ્ય કારણ: સુધારેલા બિયારણો, રાસાયણિક ખાતર, સિંચાઈ અને ખેડૂતોની મહેનત.
• મુખ્ય પાક: ઘઉં અને ડાંગરના ઉત્પાદનમાં વિક્રમજનક વધારો.
• પરિણામ: ભારત અનાજ ક્ષેત્રે 'સ્વાવલંબી' બન્યું. હવે દુકાળનો ડર રહ્યો નથી.

ડો. વર્ગીસ કુરિયન: શ્વેત ક્રાંતિ (દૂધ) ના પ્રણેતા.
એમ.એસ. સ્વામીનાથન: હરિયાળી ક્રાંતિના પ્રણેતા (ભારતમાં).

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

તમારું જ્ઞાન ચકાસો! સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30