કૃષિના પ્રકાર 30 MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ભારતમાં કૃષિના પ્રકારો (Types of Farming)

ચાર્ટ: ભારતના મુખ્ય 6 કૃષિ પ્રકારો

ભારત એક કૃષિપ્રધાન દેશ છે. ભારતના જુદા જુદા વિસ્તારોમાં વરસાદ, આબોહવા અને સિંચાઈની સગવડમાં તફાવત હોવાથી ખેતીના અલગ-અલગ 6 પ્રકારો જોવા મળે છે.

🎵 યાદ રાખવા માટેનું ગીત (Short Trick):
"જીવન નિર્વાહ તો ઘર પૂરતી સીમિત,
સૂકી ખેતીમાં વરસાદ છે સીમિત.
આર્દ્રમાં પાણી ભરપૂર મળે છે,
ઝૂમ ખેતી જંગલ કાપીને કરે છે.
બાગાયતીમાં તો ફળોની છે લહેર,
સઘન ખેતી લાવે પૈસાની મહેર!"

1

જીવન નિર્વાહ ખેતી (Subsistence Farming)

ભારતના મોટા ભાગના ખેડૂતો ગરીબ છે અને તેમની પાસે જમીનના ટુકડા નાના છે.

હેતુ: માત્ર પરિવારનું ભરણપોષણ

• આ ખેતીમાં અનાજનું ઉત્પાદન માત્ર પોતાના કુટુંબના ઉપયોગ જેટલું જ થાય છે.
• બજારમાં વેચવા માટે કશું વધતું નથી.
• આ ખેતીને 'આત્મનિર્વાહ ખેતી' પણ કહેવાય છે.
• પરંપરાગત સાધનો (હળ, બળદ) વપરાય છે.

🧠 Memory Hack: "જીવન નિર્વાહ = પેટ ભરવા પૂરતું."
માત્ર જીવવા માટે કરવામાં આવતી ખેતી.

2

સૂકી ખેતી (Dry Farming)

જ્યાં વરસાદ ખૂબ ઓછો પડે છે અને સિંચાઈની સગવડ નથી, ત્યાં આ ખેતી થાય છે.

શરત: વરસાદ ઓછો + જમીનમાં ભેજ સચવાય

• માત્ર વરસાદ પર આધારિત હોય છે.
• જમીનમાં સચવાયેલા ભેજને લીધે વર્ષમાં માત્ર એક જ પાક લેવાય છે.
• પાકો: જુવાર, બાજરી, કઠોળ (જેને પાણી ઓછું જોઈએ).
• ગુજરાતના ભાલ પ્રદેશમાં ચોમાસું પૂરું થયા પછી ભેજવાળી જમીનમાં ઘઉં અને ચણા નો પાક લેવાય છે.

ભાલના ઘઉં: આ ભાલ પ્રદેશના 'ભાલિયા ઘઉં' ખૂબ પ્રખ્યાત છે જે સૂકી ખેતી દ્વારા પકવવામાં આવે છે.

3

આર્દ્ર ખેતી (Wet Farming)

'આર્દ્ર' એટલે ભીનું. જ્યાં વરસાદ વધારે છે અને સિંચાઈની સગવડ પણ છે.

ટ્રીક: વધુ પાણી = વધુ પાક

• વરસાદ ન પડે તો પણ સિંચાઈથી ખેતી થઈ શકે છે.
• વર્ષમાં એક કરતાં વધુ પાક લઈ શકાય છે.
• પાકો: ડાંગર (ચોખા), શેરડી, કપાસ, ઘઉં, શાકભાજી.
• ડાંગર અને શેરડીને પુષ્કળ પાણીની જરૂર હોવાથી તે આર્દ્ર ખેતીના મુખ્ય પાકો છે.

🧠 Memory Hack: "આર્દ્ર = ભીનું (Wet)."
સૂકી ખેતીનું એકદમ વિરોધી. અહીં પાણીની કોઈ અછત નથી.

4

સ્થળાંતરિત ખેતી (Shifting/Jhum Cultivation)

આદિવાસીઓ દ્વારા જંગલોમાં કરવામાં આવતી જૂની પદ્ધતિ.

ટ્રીક: કાપો - બાળો - ખેતી કરો - ભાગો

• જંગલોના વૃક્ષો કાપીને કે બાળીને જમીન સાફ કરવામાં આવે છે.
• 2-3 વર્ષ ખેતી કર્યા બાદ, જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટી જાય એટલે જગ્યા છોડી દેવામાં આવે છે (Shift થાય છે).
• વધારે પાક મળતો નથી. અનાજ કે શાકભાજી ઉગાડાય છે.
• ભારતમાં પૂર્વોત્તર રાજ્યોમાં તેને 'ઝૂમ' (Jhum) કહે છે.

🧠 Memory Hack: "સ્થળાંતર એટલે Shift થવું."
એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ખેતી ફેરવતા રહેવું. (આદિવાસી પદ્ધતિ).

5

બાગાયતી ખેતી (Plantation Agriculture)

આ એક ખાસ પ્રકારે થતી ખેતી છે, જે લાંબા ગાળા સુધી ઉત્પાદન આપે છે. આ માટે ખૂબ મૂડીરોકાણ અને ટેકનિકલ જ્ઞાન જોઈએ.

ટ્રીક: બગીચા જેવી સંભાળ

• વૃક્ષો કે છોડને: ખાતર, સિંચાઈ, કીટકનાશક અને માવજતની ખૂબ જરૂર પડે છે.
• પાકો: ચા, કોફી, રબર, કોકો, નાળિયેર, સફરજન, કેરી, દ્રાક્ષ, આમળા, લીંબુ વગેરે.
• ભારતમાં અસમ અને પશ્ચિમ બંગાળમાં ચા, દક્ષિણ ભારતમાં કોફી, રબર, નાળિયેર ખૂબ થાય છે.

ખાસિયત: એકવાર રોપણી કર્યા પછી વર્ષો સુધી પાક મળે છે (જેમ કે આંબા વાડી).

6

સઘન ખેતી (Intensive Farming)

આધુનિક ખેતી! જ્યાં સિંચાઈ, રાસાયણિક ખાતરો, કીટકનાશકો અને યંત્રોનો ભરપૂર ઉપયોગ થાય છે.

હેતુ: વધુ નફો (રોકડિયા પાક)

• હેક્ટર દીઠ ઉત્પાદન ખૂબ વધારે મળે છે.
• ખેતીનો વિસ્તાર સતત વધી રહ્યો છે.
• આર્થિક વળતર (પૈસા) વધારે મળતું હોવાથી તેને 'વ્યાપારી ખેતી' પણ કહે છે.
• ગુજરાતમાં સુરત, વલસાડ, આણંદ જેવા જિલ્લાઓમાં સઘન ખેતી થાય છે.

🧠 Memory Hack: "સઘન = એકદમ મજબૂત/ગાઢ."
જ્યાં બધું જ ભરપૂર વપરાય (પાણી, ખાતર, દવા) અને પાક પણ ભરપૂર મળે.

ફટાફટ રિવિઝન (Quick Recap)

પ્રકાર	મુખ્ય વિશેષતા
1. જીવન નિર્વાહ	માત્ર ઘર પૂરતું અનાજ
2. સૂકી ખેતી	ઓછો વરસાદ, વર્ષે એક જ પાક
3. આર્દ્ર ખેતી	વધુ વરસાદ, સિંચાઈ, એકથી વધુ પાક
4. સ્થળાંતરિત	જંગલ કાપીને, જગ્યા બદલવી (ઝૂમ)
5. બાગાયતી	લાંબો સમય, ફળ-ફૂલ, ચા-કોફી
6. સઘન	આધુનિક યંત્રો, રોકડિયા પાક, વધુ નફો

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30