બેરોજગારી, બેરોજગારી નો અર્થ અને ભારતમાં બેરોજગારીનું પ્રમાણ 30 MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

આર્થિક પડકાર: બેરોજગારી (Unemployment)

ચિત્ર: ભારતમાં બેરોજગારીનું પ્રમાણ અને પ્રકારો

1

બેરોજગારી એટલે શું? (Meaning)

સામાન્ય રીતે આપણે જેને 'કામ વગરનો' કહીએ તેને બેરોજગાર ગણીએ છીએ, પણ અર્થશાસ્ત્રની ભાષામાં વ્યાખ્યા ચોક્કસ છે.

વ્યાખ્યા: જે પુખ્ત વયની વ્યક્તિ (15 થી 60 વર્ષની વચ્ચેની) જે...

1. બજારના પ્રવર્તમાન વેતન દરે કામ કરવાની ઈચ્છા ધરાવે છે.
2. કામ કરવાની શક્તિ (વૃત્તિ) ધરાવે છે.
3. કામની શોધમાં હોય છે.
4. છતાં તેને કામ મળતું નથી.

તેવી વ્યક્તિને 'બેરોજગાર' કહેવાય. અને આવી સામૂહિક પરિસ્થિતિને 'બેરોજગારી' કહેવાય.

નોંધ: આ બેરોજગારી 'ફરજિયાત' સ્વરૂપની છે (તેની ઈચ્છા વિરુદ્ધ).

🧠 Memory Hack: યાદ રાખો "ઈ-શ-શો" (3 શરતો): 1. ઈચ્છા (કામ કરવાની) 2. શક્તિ (શારીરિક સક્ષમતા) 3. શોધ (કામ શોધતો હોવો જોઈએ)

2

કોણ બેરોજગાર ન ગણાય?

નીચેના લોકો કામ વગરના હોવા છતાં બેરોજગાર ગણાતા નથી:

• નાના બાળકો અને વૃદ્ધો (60 વર્ષથી ઉપરના).
• અશક્ત કે અપંગ લોકો.
• ગૃહિણીઓ (જે પોતાની મરજીથી કામ નથી કરતી).
• જેઓ કામ કરવાની ઈચ્છા કે શક્તિ ધરાવતા નથી (સ્વૈચ્છિક બેરોજગાર).

3

માહિતીના સ્ત્રોત (Sources)

ભારતમાં બેરોજગારીના આંકડા જાણવા માટે મુખ્ય ચાર સ્ત્રોત છે:

• વસ્તી ગણતરી (Census): દર 10 વર્ષે થતી ગણતરી.
• NSSO: નેશનલ સેમ્પલ સર્વે ઓર્ગેનાઇઝેશન (નમૂના સર્વેક્ષણ).
• રોજગાર વિનિમય કચેરી: જ્યાં બેરોજગારો નોંધણી કરાવે છે.
• શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલય: અહેવાલો દ્વારા.

4

ભારતમાં બેરોજગારીનું પ્રમાણ (Statistics)

ભારત સરકારના શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલયના 2013-14 ના સર્વે મુજબ:

વિગત	ટકાવારી / સંખ્યા
કુલ બેરોજગારી દર	5.4% (દેશમાં)
ગુજરાતમાં બેરોજગારી દર	1.2% (દર હજારે 12 વ્યક્તિ)
સ્ત્રીઓમાં બેરોજગારી	7.7%
શિક્ષિત બેરોજગારો (15-24 વય)	વધુ જોવા મળે છે.

2011 ની વસ્તી ગણતરી મુજબ:

• ભારતમાં કુલ 116 મિલિયન (11.6 કરોડ) લોકો રોજગારીની શોધમાં હતા.
• તેમાંથી 3.2 કરોડ અશિક્ષિત અને 8.4 કરોડ શિક્ષિત બેરોજગારો હતા.
• લગભગ 4.70 કરોડ લોકોની ઉંમર 15 થી 24 વર્ષની હતી (યુવા બેરોજગાર).

ચિંતાનો વિષય: શિક્ષિત યુવાનોમાં બેરોજગારીનું પ્રમાણ વધુ છે (લગભગ 15% થી વધુ).

5

રાજ્યવાર સ્થિતિ (State-wise)

ભારતના અલગ-અલગ રાજ્યોમાં બેરોજગારીનું પ્રમાણ અલગ-અલગ છે.

વધુ બેરોજગારી ધરાવતા રાજ્યો	ઓછી બેરોજગારી ધરાવતા રાજ્યો
સિક્કિમ	ગોવા
કેરળ	તામિલનાડુ
પશ્ચિમ બંગાળ	મહારાષ્ટ્ર
ઉત્તર પ્રદેશ	ગુજરાત
ઝારખંડ	આંધ્ર પ્રદેશ

🧠 Memory Hack: "ગુજરાતમાં ધંધો ચાલે છે (ઓછી બેરોજગારી - 1.2%)."
"કેરળમાં ભણેલા વધારે, એટલે શિક્ષિત બેરોજગારી વધારે."

6

બેરોજગારીના પ્રકારો (Types)

ભારતીય અર્થતંત્રમાં નીચે મુજબના પ્રકારો જોવા મળે છે:

• ઋતુગત (Seasonal): ખેતીમાં સિંચાઈના અભાવે ખેડૂતો વર્ષમાં અમુક મહિના નવરા બેસી રહે છે.
• ઘર્ષણજન્ય (Frictional): જૂની ટેકનોલોજીને સ્થાને નવી આવે ત્યારે થોડા સમય માટે પડતી બેકારી.
• માળખાગત (Structural): ભારતીય અર્થતંત્ર પછાત હોવાથી આ પ્રકારની બેકારી વધુ છે.
• પ્રચ્છન્ન (Disguised): જરૂર કરતા વધુ લોકો કામમાં રોકાયેલા હોય (દેખીતી રીતે કામ કરતા લાગે પણ ઉત્પાદન શૂન્ય હોય).
• શિક્ષિત (Educated): માધ્યમિક શિક્ષણ સુધી ભણ્યા પછી કામ ન મળે.

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

નીચેના પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30