ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન ગરીબી નિવારણ કાર્યક્રમ 30 MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

ગરીબી નિવારણ કાર્યક્રમો (P.A.P.)

ચિત્ર: ભારત સરકારના ગરીબી નિવારણ કાર્યક્રમો

1

ગરીબી થવાના મુખ્ય કારણો (Recap)

• કૃષિ: વરસાદની અનિયમિતતા અને અપૂરતી સિંચાઈ.
• ગામડું: ખેતી સિવાયના સમયમાં વૈકલ્પિક રોજગારીનો અભાવ.
• શિક્ષણ: ગ્રામીણ ક્ષેત્રે ટેકનિકલ જ્ઞાન અને કૌશલ્યનો અભાવ.
• ભાવવધારો: આવક સ્થિર રહે અને વસ્તુઓના ભાવ વધે.

2

(A) કૃષિ સંલગ્ન કાર્યક્રમો

ખેડૂતોની આવક વધારવા માટે સરકારે નીચે મુજબની યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે:

1. પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના

• હેતુ: "હર ખેત કો પાની".
• ખેતીના ઉત્પાદકતા વધારવી અને દરેક ખેતરને પાણી પૂરું પાડવું.
• નાના-મોટા ચેકડેમ બનાવવા.

2. પ્રધાનમંત્રી ફસલ વીમા યોજના

• હેતુ: કુદરતી આફતો (દુષ્કાળ, અતિવૃષ્ટિ) સમયે ખેડૂતોને આર્થિક નુકસાન સામે સુરક્ષા (કવચ) આપવું.
• ટેકાના ભાવે (MSP) કપાસની ખરીદી કરવી.

3. રાષ્ટ્રીય પેયજળ કાર્યક્રમ

• દરેક ખેતરને પાણી મળવું જોઈએ.
• નહેરોનું માળખું સુધારવું, નવી ટ્યુબવેલ બનાવવી અને ક્ષાર પ્રવેશ નિયંત્રણ કરવું.

4. e-NAM (ઈ-નામ) યોજના

• NAM = National Agriculture Market.
• ખેડૂતો પોતાની પેદાશો ઓનલાઈન વેચી શકે.
• ફાયદો: દલાલો અને વચેટિયાઓથી મુક્તિ મળે અને ખેડૂતોને યોગ્ય ભાવ મળે.

🧠 Memory Hack: "ખેડૂતને શું જોઈએ? પાણી, વીમો અને બજાર."
પાણી = સિંચાઈ યોજના.
વીમો = ફસલ વીમા યોજના.
બજાર = e-NAM.

3

(B) ગ્રામોદયથી ભારત ઉદય

આ કાર્યક્રમનો મુખ્ય હેતુ ગામડાઓનો ઉદ્ધાર કરીને દેશનો વિકાસ કરવાનો છે.

• વન્ય પ્રાણીઓથી પાકનું રક્ષણ કરવા માટે તારની વાડ બનાવવા આર્થિક સહાય.
• દૂધ ઉત્પાદન માટે પશુઓની ખરીદી પર ઓછા વ્યાજે લોન.
• ગામડામાં કાયમી મિલકતો (જેમ કે તળાવ, શાળા) ઊભી કરવી.

4. દીનદયાળ ઉપાધ્યાય ગ્રામજ્યોતિ યોજના

• હેતુ: "ગામડામાં 24x7 વીજળી".
• જે 18,000 ગામડાઓમાં વીજળી નહોતી, ત્યાં વીજળી પહોંચાડવી.
• સોલર એનર્જી (સૌર ઊર્જા) ને પ્રોત્સાહન આપવું.

5. વનબંધુ કલ્યાણ યોજના

• આદિવાસીઓના સર્વાંગી વિકાસ માટેની યોજના.
• તેમની જમીનના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું અને તેમને આધુનિક ખેતીની તાલીમ આપવી.

4

(C) મનરેગા (MNREGA) - બાંહેધરી યોજના

પૂરું નામ: મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર બાંહેધરી ધારો (Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act).

આ યોજનાને "ગરીબી નિવારણ કાર્યક્રમનું રૂપકડું" (Poster Child) કહેવાય છે.

મુખ્ય જોગવાઈઓ:

• 100 દિવસની રોજગારી: ગ્રામીણ વિસ્તારના દરેક કુટુંબના એક સભ્યને વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા 100 દિવસની વેતનયુક્ત રોજગારી આપવી.
• દૈનિક વેતન: સરકાર દ્વારા નિર્ધારિત થયેલું મહેનતાણું ચૂકવવામાં આવે છે.
• શારીરિક શ્રમ: કામ શારીરિક શ્રમ માંગે તેવું હોય છે (જેમ કે તળાવ ખોદવું, રસ્તા બનાવવા, વૃક્ષારોપણ કરવું).
• નિયમ: જો સરકાર કામ પૂરું પાડવામાં નિષ્ફળ જાય, તો તેણે "બેકારી ભથ્થું" ચૂકવવું પડે છે.

🧠 Memory Hack: "100 દિવસનું કામ, ન મળે તો દામ (ભથ્થું)."
મનરેગા = ગામડાના લોકોનો "રોજગારનો અધિકાર" (Right to Work).

5

(D) અન્ય મહત્વની યોજનાઓ

1. મિશન મંગલમ (Mission Mangalam)

• કોના માટે: મહિલાઓ માટે.
• સખી મંડળો (Self Help Groups) ને બેંક સાથે જોડીને પાપડ, અથાણાં, અગરબત્તી જેવા ગૃહ ઉદ્યોગો માટે લોન આપવી.
• હેતુ: મહિલાઓને પગભર (સ્વાવલંબી) બનાવવી.

2. દત્તોપંત ઠેંગડી કારીગર વ્યાજ સહાય યોજના

• હાથશાળ અને હસ્તકલાના કારીગરોને કાચો માલ ખરીદવા માટે ઓછા વ્યાજે લોન આપવામાં આવે છે.

3. જ્યોતિ ગ્રામોદ્યોગ વિકાસ યોજના

• ગામડામાં ઉદ્યોગો શરૂ કરવા માટે સ્ટાર્ટ અપ ઈન્ડિયા હેઠળ સસ્તી લોન અને યંત્રોની સહાય.

4. મા અન્નપૂર્ણા યોજના

• ગુજરાત સરકારની યોજના.
• અંત્યોદય કુટુંબોને પ્રતિ વ્યક્તિ 5 કિલો અનાજ મફત (અથવા નજીવા દરે) આપવામાં આવે છે.

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

સરકારી યોજનાઓ અને ગરીબી નિવારણ કાર્યક્રમોની સમજ ચકાસો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30