શું સજીવો પૂર્ણરૂપે પોતાની પ્રતિકૃતિનું સર્જન કરે છે ? 20 MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

સજીવોમાં પ્રતિકૃતિનું સર્જન અને ભિન્નતા

આકૃતિ: પ્રજનન દરમિયાન DNA ની પ્રતિકૃતિનું નિર્માણ અને ભિન્નતા

1. પ્રસ્તાવના: શારીરિક સંરચના અને બ્લુપ્રિન્ટ

સજીવો જ્યારે પ્રજનન કરે છે ત્યારે તેઓ તેમના જેવો જ દેખાતો નવો સજીવ ઉત્પન્ન કરે છે. વિવિધ સજીવોની સંરચના, કદ અને આકાર સમાન હોવાનું મુખ્ય કારણ એ છે કે તેમની શારીરિક સંરચના (Body Design) સમાન હોય છે.

જો શારીરિક સંરચના સમાન હોય, તો તે સંરચના તૈયાર કરવા માટેની બ્લુપ્રિન્ટ (Blueprint) પણ સમાન હોવી જોઈએ. આમ, પ્રજનનનો મૂળભૂત અર્થ એ છે કે નવી સંતતિ માટે શારીરિક સંરચનાની બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કરવી.

2. કોષકેન્દ્ર અને DNA નું મહત્વ

દરેક કોષના કોષકેન્દ્રમાં રંગસૂત્રો (Chromosomes) આવેલા હોય છે. આ રંગસૂત્રો આનુવંશિક લક્ષણોની માહિતી ધરાવે છે જે માતા-પિતા તરફથી સંતતિમાં વહન પામે છે. આ માહિતી DNA અણુઓના સ્વરૂપમાં સંગ્રહાયેલી હોય છે.

DNA નું પૂરું નામ: Deoxyribose Nucleic Acid (ડિઓક્સીરીબો ન્યુક્લિક એસિડ).

DNA નું કાર્ય:

• DNA એ કોષમાં પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટેનો માહિતી સ્ત્રોત છે.
• જો DNA માં રહેલી માહિતી બદલાય, તો બનનારું પ્રોટીન પણ બદલાઈ જશે.
• ભિન્ન પ્રોટીન આખરે શારીરિક સંરચના (Body Design) માં ફેરફાર લાવશે.

આમ, પ્રજનનની મૂળભૂત ઘટના DNA ની પ્રતિકૃતિ (Copy) બનાવવી છે.

3. DNA પ્રતિકૃતિનું સર્જન (DNA Copying Mechanism)

જ્યારે કોષ વિભાજનની તૈયારી કરે છે, ત્યારે તેને પોતાનું DNA બેવડાવવું પડે છે. કોષ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓનો ઉપયોગ કરીને DNA ની બે નકલો બનાવે છે. પરંતુ માત્ર DNA ની નકલ બનાવવી પૂરતી નથી.

કોષીય પ્રસાધનો (Cellular Apparatus) નું મહત્વ:

જો કોષ માત્ર DNA ની નકલ બનાવીને તેને કોષની બહાર કાઢી મૂકે, તો તે DNA કામ કરી શકશે નહીં કારણ કે તેની પાસે જીવન ટકાવી રાખવા માટે કોઈ કોષીય રચના (જેવી કે કોષરસ, અંગિકાઓ) નથી.

તેથી, DNA ની પ્રતિકૃતિ બનાવવાની સાથે સાથે કોષમાં બીજી કોષીય સંરચનાઓનું સર્જન પણ થાય છે. ત્યારબાદ જ કોષ વિભાજિત થઈને બે બાળકોષો બનાવે છે.

શું બંને કોષો સંપૂર્ણપણે સમાન હોય છે?
જવાબ છે: હા અને ના. તેઓ દેખાવમાં સમાન હોય છે અને એક જ કાર્ય કરે છે, પરંતુ તેઓ સંપૂર્ણપણે સમરૂપ (Identical) હોતા નથી.

4. ભિન્નતાનું મહત્વ (Variation)

કોઈપણ જૈવ-રાસાયણિક પ્રક્રિયા (Biochemical Reaction) 100% વિશ્વસનીય હોતી નથી. જ્યારે DNA ની પ્રતિકૃતિ બને છે, ત્યારે તેમાં થોડાક ફેરફારો થવાની શક્યતા રહેલી છે.

• આ ફેરફારોને કારણે ઉત્પન્ન થતું નવું DNA મૂળ DNA જેવું જ હોય છે, પણ તદ્દન સમરૂપ હોતું નથી.
• જો ફેરફાર ખૂબ મોટો (તીવ્ર) હોય, તો નવી બનેલી DNA પ્રતિકૃતિ કોષીય સંરચના સાથે તાલમેલ સાધી શકતી નથી અને કોષ મૃત્યુ પામે છે.
• પરંતુ, જો ફેરફારો નાના હોય, તો કોષ જીવંત રહે છે પણ તેમાં પિતૃકોષ કરતા થોડી ભિન્નતા (Variation) જોવા મળે છે.

આ ભિન્નતાઓ ધીરે ધીરે એકઠી થાય છે અને તે ઉદવિકાસ (Evolution) નો આધાર બને છે.

5. ભિન્નતાની અગત્યતા (Importance of Variation)

સજીવોની વસ્તી ચોક્કસ સ્થાન (Niche - નિકેત) માં વસવાટ કરે છે. પ્રજનન દરમિયાન DNA ની પ્રતિકૃતિનું સાતત્ય સજીવની શારીરિક રચના જાળવી રાખે છે, જે તેને તે ચોક્કસ નિકેતમાં જીવવા માટે યોગ્ય બનાવે છે.

ઉદાહરણ: બેક્ટેરિયા અને વૈશ્વિક તાપમાન

ધારો કે બેક્ટેરિયાની એક વસ્તી સમશીતોષ્ણ પાણીમાં વસવાટ કરે છે. જો અચાનક વૈશ્વિક તાપમાન (Global Warming) વધી જાય, તો શું થાય?

• જે બેક્ટેરિયામાં ગરમી સહન કરવાની કોઈ ભિન્નતા નથી, તે બધા મૃત્યુ પામશે.
• પરંતુ, જો થોડાક બેક્ટેરિયામાં ગરમી સામે રક્ષણ મેળવવાની ભિન્નતા (Variation) હશે, તો તેઓ જીવંત રહેશે અને વૃદ્ધિ પામશે.

નિષ્કર્ષ: ભિન્નતા વ્યક્તિગત સજીવ માટે કદાચ ફાયદાકારક ન પણ હોય, પરંતુ સમગ્ર જાતિ (Species) ના અસ્તિત્વ માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (20 પ્રશ્નો)

DNA પ્રતિકૃતિ અને ભિન્નતાના વિષય પર તમારી સમજ ચકાસો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 20