માનવમાં પ્રજનન 30 MCQ સાથે
માનવમાં પ્રજનન તંત્ર
1. પ્રસ્તાવના અને લિંગી પ્રજનન
મનુષ્યમાં લિંગી પ્રજનન પદ્ધતિ દ્વારા સંતતિનું નિર્માણ થાય છે. લિંગી પ્રજનનમાં બે ભિન્ન લિંગ ધરાવતા સજીવો (નર અને માદા) ભાગ લે છે. આ પ્રક્રિયામાં નર જન્યુ (શુક્રકોષ) અને માદા જન્યુ (અંડકોષ) નું મિલન થાય છે.
તરુણાવસ્થા (Puberty) અને ફેરફારો
મનુષ્યમાં કિશોરાવસ્થામાં થતા શારીરિક અને હોર્મોનલ ફેરફારોને તરુણાવસ્થા કહે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન પ્રજનન અંગો પરિપક્વ બને છે.
- સામાન્ય ફેરફારો: બગલ અને જાંઘના ભાગે વાળ ઉગવા, ચામડી તૈલી થવી, ખીલ થવા, વિજાતીય વ્યક્તિ પ્રત્યે આકર્ષણ થવું.
- છોકરાઓમાં ફેરફારો: અવાજ ઘેરો અને જાડો થવો, દાઢી-મૂછ ઉગવી, શિશ્ન ક્યારેક સખત થવું. આ ફેરફારો ટેસ્ટોસ્ટેરોન હોર્મોનને આભારી છે.
- છોકરીઓમાં ફેરફારો: સ્તન ગ્રંથિનો વિકાસ થવો, સ્તનાગ્રનો રંગ ઘેરો થવો, રજોસ્ત્રાવ (Menstruation) શરૂ થવો. આ ફેરફારો ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોનને આભારી છે.
2. નર પ્રજનન તંત્ર (Male Reproductive System)
નર પ્રજનન તંત્રનું મુખ્ય કાર્ય શુક્રકોષો (Sperms) ઉત્પન્ન કરવાનું અને તેને ફલન માટે માદા પ્રજનન તંત્ર સુધી પહોંચાડવાનું છે. તેના મુખ્ય અંગો નીચે મુજબ છે:
(1) શુક્રપિંડ (Testes)
ઉદરગુહાની બહાર વૃષણકોથળી (Scrotum) માં એક જોડ શુક્રપિંડ આવેલા હોય છે. શુક્રકોષોના નિર્માણ માટે શરીરના તાપમાન કરતા 2-3°C નીચું તાપમાન જરૂરી હોવાથી તે શરીરની બહાર હોય છે. શુક્રપિંડ નર જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ ટેસ્ટોસ્ટેરોન નો સ્ત્રાવ કરે છે.
(2) શુક્રવાહિની (Vas Deferens)
શુક્રપિંડમાં ઉત્પન્ન થતા શુક્રકોષોનું વહન શુક્રવાહિની દ્વારા થાય છે. તે મૂત્રાશયમાંથી આવતી નળી સાથે જોડાઈને એક સંયુક્ત નળી બનાવે છે.
(3) સહાયક ગ્રંથિઓ (Glands)
શુક્રવાહિનીના માર્ગમાં પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ અને શુક્રાશય (Seminal Vesicles) તેમના સ્ત્રાવ ઠાલવે છે. આ સ્ત્રાવ શુક્રકોષોને પ્રવાહી માધ્યમ પૂરું પાડે છે, જેથી તેમનું વહન સરળ બને અને તેમને પોષણ મળે.
(4) શિશ્ન (Penis)
આ નરનું બાહ્ય જનનાંગ છે જે મૂત્ર અને વીર્ય બંનેના નિકાલ માટેનો સામાન્ય માર્ગ છે. મૈથુન ક્રિયા દરમિયાન તે શુક્રકોષોને માદાના યોનિમાર્ગમાં દાખલ કરે છે.
3. માદા પ્રજનન તંત્ર (Female Reproductive System)
માદા પ્રજનન તંત્રનું કાર્ય અંડકોષ ઉત્પન્ન કરવાનું, ફલન માટે સ્થાન પૂરું પાડવાનું અને ગર્ભનો વિકાસ કરવાનું છે.
(1) અંડપિંડ (Ovaries)
એક જોડ અંડપિંડ ઉદરગુહામાં આવેલા હોય છે. છોકરીના જન્મ સમયથી જ અંડપિંડમાં હજારો અપરિપક્વ અંડપુટિકાઓ હોય છે. તરુણાવસ્થાએ પહોંચતા તેમાંથી અંડકોષો પરિપક્વ થવા લાગે છે. અંડપિંડ ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન નો સ્ત્રાવ કરે છે.
(2) અંડવાહિની (Fallopian Tube)
અંડપિંડ દ્વારા મુક્ત થતો અંડકોષ અંડવાહિની દ્વારા ગર્ભાશય સુધી પહોંચે છે. ફલન (Fertilization) ની ક્રિયા અંડવાહિનીમાં જ થાય છે.
(3) ગર્ભાશય (Uterus)
બંને તરફની અંડવાહિનીઓ જોડાઈને એક નાજુક, સ્થિતિસ્થાપક અને ઊંધા નાસપતિ આકારની રચના બનાવે છે, જેને ગર્ભાશય કહે છે. અહીં ભ્રૂણ (Embryo) નું સ્થાપન અને વિકાસ થાય છે.
(4) ગ્રીવા અને યોનિમાર્ગ (Cervix & Vagina)
ગર્ભાશય ગ્રીવા દ્વારા યોનિમાર્ગમાં ખુલે છે. યોનિમાર્ગ દ્વારા શુક્રકોષો દાખલ થાય છે અને બાળજન્મ વખતે બાળક પણ આ જ માર્ગે બહાર આવે છે.
4. ફલન અને ગર્ભવિકાસ
ફલન (Fertilization)
જ્યારે શુક્રકોષ અંડવાહિનીમાં અંડકોષના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે બંનેનું સંમિલન થાય છે. આ પ્રક્રિયાને ફલન કહે છે. પરિણામે ફલિતાંડ (Zygote) બને છે.
ગર્ભનું સ્થાપન અને જરાયુ (Placenta)
ફલિતાંડનું વિભાજન થઈ તે ગર્ભ (Embryo) બને છે અને ગર્ભાશયની દીવાલ સાથે ચોંટી જાય છે. ભ્રૂણને માતાના શરીરમાંથી પોષણ મેળવવા માટે એક રકાબી જેવી વિશિષ્ટ રચના હોય છે, જેને જરાયુ (Placenta) કહે છે.
- જરાયુ ગર્ભને ગ્લુકોઝ અને ઓક્સિજન માતાના રુધિરમાંથી પૂરા પાડે છે.
- ગર્ભ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો (કચરો) જરાયુ દ્વારા માતાના રુધિરમાં ઠલવાય છે.
- મનુષ્યમાં ગર્ભાવસ્થાનો સમયગાળો આશરે 9 મહિના (280 દિવસ) હોય છે.
5. જો અંડકોષનું ફલન ન થાય તો? (ઋતુસ્ત્રાવ)
જો અંડકોષનું ફલન ન થાય, તો તે લગભગ એક દિવસ સુધી જીવિત રહે છે. ગર્ભાશય દર મહિને ગર્ભના સ્થાપન માટે તૈયારી કરે છે અને તેની દીવાલ જાડી અને રુધિરકોશિકાયુક્ત બને છે. પરંતુ ફલન ન થતા આ આવરણની જરૂર રહેતી નથી.
તેથી, આ આવરણ તૂટી જાય છે અને રુધિર તથા શ્લેષ્મ સ્વરૂપે યોનિમાર્ગમાંથી બહાર નીકળે છે. આ ચક્રને ઋતુસ્ત્રાવ (Menstruation) અથવા રજોધર્મ કહે છે. તે સામાન્ય રીતે દર 28 થી 30 દિવસે થાય છે અને 2 થી 8 દિવસ ચાલે છે.
6. પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય (Reproductive Health)
જાતીય સંક્રમિત રોગો (STDs)
અસુરક્ષિત જાતીય સંબંધોથી અનેક રોગો થઈ શકે છે:
- બેક્ટેરિયાજન્ય: ગોનોરિયા (Gonorrhea) અને સિફિલિસ (Syphilis).
- વાયરસજન્ય: મસા (Warts) અને HIV-AIDS.
વસ્તી નિયંત્રણ અને ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિઓ
અનિચ્છનીય ગર્ભાવસ્થા રોકવા માટેની પદ્ધતિઓ:
- યાંત્રિક અવરોધ (Barrier Method): નિરોધ (Condom), યોનિના આવરણ વગેરેનો ઉપયોગ. આ STDs સામે પણ રક્ષણ આપે છે.
- રાસાયણિક પદ્ધતિ: ગર્ભનિરોધક ગોળીઓ (Oral Pills). આ અંતઃસ્ત્રાવોનું સંતુલન બદલે છે જેથી અંડપતન થતું નથી. પરંતુ તેની આડઅસર હોઈ શકે છે.
- આંકડી (IUCD): કોપર-ટી (Copper-T) કે લૂપને ગર્ભાશયમાં મૂકવામાં આવે છે.
- શસ્ત્રક્રિયા (Surgical Method): પુરુષોમાં શુક્રવાહિની કાપીને બાંધી દેવી (Vasectomy) અને સ્ત્રીઓમાં અંડવાહિની કાપીને બાંધી દેવી (Tubectomy). આ કાયમી પદ્ધતિઓ છે.
સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)
તમારું જ્ઞાન ચકાસો. દરેક પ્રશ્ન માટે 1 ગુણ છે.
