પ્રાણીઓમાં અંતઃસ્ત્રાવો 30 MCQ સાથે

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પ્રાણીઓમાં અંતઃસ્ત્રાવો (Hormones in Animals)

આકૃતિ: મનુષ્યમાં આવેલી અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ

1. રાસાયણિક સંકલનની જરૂરિયાત શા માટે?

પ્રાણીઓમાં ચેતાતંત્ર (Nervous System) ખૂબ જ ઝડપી અને ચોક્કસ સંદેશાવ્યવહાર પૂરો પાડે છે. પરંતુ તેની કેટલીક મર્યાદાઓ છે:

• વિદ્યુત આવેગો માત્ર એવા કોષો સુધી જ પહોંચી શકે છે જે ચેતાપેશી સાથે સીધા જોડાયેલા હોય. શરીરના દરેક કોષ સુધી ચેતાતંતુ પહોંચી શકતા નથી.
• જ્યારે કોષ એકવાર વિદ્યુત આવેગનું નિર્માણ કરે છે અને પ્રસારિત કરે છે, ત્યારે તેને ફરીથી નવો આવેગ સર્જવા માટે થોડો સમય લાગે છે. કોષો સતત વિદ્યુત આવેગ પેદા કરી શકતા નથી.
• શરીરની વૃદ્ધિ અને વિકાસ જેવી પ્રક્રિયાઓ ધીમી હોય છે, જેને સતત નિયંત્રણની જરૂર હોય છે, જે માત્ર વિદ્યુત આવેગો દ્વારા શક્ય નથી.

આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે સજીવોમાં એક અન્ય વ્યવસ્થા વિકસી છે જેને રાસાયણિક સંકલન (Chemical Coordination) કહે છે. જેમાં ચોક્કસ રાસાયણિક સંયોજનો એટલે કે અંતઃસ્ત્રાવો (Hormones) વપરાય છે.

2. લડવાની કે દોડવાની ક્રિયા (Fight or Flight Response)

જ્યારે કોઈ પ્રાણી ભયજનક સ્થિતિમાં હોય (જેમ કે ખિસકોલી કોઈ શિકારીને જુએ છે), ત્યારે શરીરને લડવા માટે અથવા ભાગી જવા માટે તૈયાર થવું પડે છે. આ જટિલ પ્રક્રિયામાં એડ્રિનલ ગ્રંથિ (Adrenal Gland) મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.

એડ્રિનાલિન (Adrenaline) અંતઃસ્ત્રાવની અસરો:

એડ્રિનાલિન સીધો રુધિરમાં ભળે છે અને શરીરના વિવિધ ભાગો સુધી પહોંચે છે.

• હૃદયના ધબકારા: હૃદય ઝડપથી ધબકે છે જેથી સ્નાયુઓને વધુ ઓક્સિજન મળી રહે.
• રુધિર પ્રવાહમાં ફેરફાર: પાચનતંત્ર અને ત્વચા તરફ જતું રુધિર ઘટી જાય છે (નાની ધમનીઓના સ્નાયુઓ સંકોચાય છે), અને આ રુધિર કંકાલ સ્નાયુઓ (Skeletal Muscles) તરફ વળે છે.
• શ્વસન દર: ઉરોદરપટલ અને પાંસળીઓના સ્નાયુઓના સંકોચનથી શ્વાસોચ્છવાસનો દર વધે છે.

આ બધી પ્રતિક્રિયાઓ ભેગી મળીને પ્રાણીના શરીરને પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

3. થાયરોક્સિન અને આયોડિનનું મહત્વ

થાઈરોઈડ ગ્રંથિ (Thyroid Gland) ગળાના ભાગે આવેલી છે. તે થાયરોક્સિન (Thyroxin) નામનો અંતઃસ્ત્રાવ ઉત્પન્ન કરે છે.

કાર્ય:

થાયરોક્સિન શરીરમા કાર્બોદિત, પ્રોટીન અને ચરબીના ચયાપચય (Metabolism) નું નિયંત્રણ કરે છે, જેથી વૃદ્ધિ માટે ઉત્કૃષ્ટ સંતુલન જળવાઈ રહે.

આયોડિનની જરૂરિયાત: થાયરોક્સિનના સંશ્લેષણ માટે આયોડિન (Iodine) અનિવાર્ય છે. જો આપણા ખોરાકમાં આયોડિનની ઉણપ હોય, તો થાયરોક્સિન યોગ્ય માત્રામાં બનતું નથી.

ગોઈટર (Goiter):

આયોડિનની ઉણપને લીધે થાઈરોઈડ ગ્રંથિ કદમાં મોટી થઈ જાય છે અને ગરદન ફૂલી ગયેલી દેખાય છે. આ રોગને ગોઈટર કહે છે. આથી જ આયોડિનયુક્ત મીઠું ખાવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.

4. વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ (Growth Hormone - GH)

મગજમાં આવેલી પિટ્યુટરી ગ્રંથિ (Pituitary Gland) ને 'માસ્ટર ગ્રંથિ' પણ કહે છે. તેમાંથી અનેક અંતઃસ્ત્રાવો સ્ત્રવે છે, જેમાંનો એક છે વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ.

• કાર્ય: આ અંતઃસ્ત્રાવ શરીરની વૃદ્ધિ અને વિકાસનું નિયંત્રણ કરે છે. હાડકાં અને સ્નાયુઓની લંબાઈ વધારે છે.
• વામનતા (Dwarfism): જો બાળપણમાં આ અંતઃસ્ત્રાવનો સ્ત્રાવ ઓછો થાય, તો વ્યક્તિની ઊંચાઈ વધતી નથી અને તે ઠીંગણી રહી જાય છે.
• વિરાટ કાયા (Gigantism): જો બાળપણમાં આ અંતઃસ્ત્રાવનો સ્ત્રાવ ખૂબ વધારે થાય, તો વ્યક્તિની ઊંચાઈ અસાધારણ રીતે વધી જાય છે.

5. જાતીય અંતઃસ્ત્રાવો અને યૌવનનો આરંભ

જ્યારે છોકરા અને છોકરીઓ 10-12 વર્ષની ઉંમરે પહોંચે છે, ત્યારે તેમના દેખાવમાં અને શરીરમાં આશ્ચર્યજનક ફેરફારો થાય છે. આ ફેરફારો તરુણાવસ્થા (Puberty) સાથે સંકળાયેલા છે.

નર (Male) - ટેસ્ટોસ્ટેરોન (Testosterone):

વૃષણ (શુક્રપિંડ) દ્વારા સ્ત્રવતો અંતઃસ્ત્રાવ. તેના કાર્યો:

• દાઢી-મૂછનો વિકાસ થવો.
• અવાજ ઘેરો અને ભારે થવો.
• શુક્રકોષોના ઉત્પાદનનું નિયંત્રણ કરવું.

માદા (Female) - ઈસ્ટ્રોજન (Estrogen):

અંડપિંડ દ્વારા સ્ત્રવતો અંતઃસ્ત્રાવ. તેના કાર્યો:

• સ્તન ગ્રંથિનો વિકાસ થવો.
• ત્વચા મુલાયમ થવી અને અંડકોષનું પરિપક્વ થવું.
• માસિક ચક્ર (Menstrual Cycle) નું નિયમન કરવું.

6. ઇન્સ્યુલિન અને ડાયાબિટીસ

પેટમાં જઠરની નીચે સ્વાદુપિંડ (Pancreas) આવેલું છે. તે પાચક રસો ઉપરાંત અંતઃસ્ત્રાવ પણ બનાવે છે.

ઇન્સ્યુલિન (Insulin): આ અંતઃસ્ત્રાવ રુધિરમાં શર્કરા (Sugar/Glucose) ના સ્તરનું નિયમન કરે છે. તે ગ્લુકોઝને કોષોમાં દાખલ કરવામાં મદદ કરે છે.

મધુપ્રમેહ (Diabetes):

જો સ્વાદુપિંડ પૂરતી માત્રામાં ઇન્સ્યુલિન ઉત્પન્ન ન કરે, તો રુધિરમાં શર્કરાનું પ્રમાણ ખૂબ વધી જાય છે. આ સ્થિતિને ડાયાબિટીસ કહે છે. તેના ઉપચાર તરીકે દર્દીને ઇન્સ્યુલિનના ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે.

7. ફીડબેક મિકેનિઝમ (પુનઃનિર્માણ ક્રિયાવિધિ)

અંતઃસ્ત્રાવો ચોક્કસ માત્રામાં અને ચોક્કસ સમયે સ્ત્રવવા ખૂબ જરૂરી છે. આ નિયમન માટે શરીરમાં એક વ્યવસ્થા હોય છે.

ઉદાહરણ: જ્યારે લોહીમાં શર્કરા વધે છે, ત્યારે સ્વાદુપિંડના કોષો તેને ઓળખી લે છે અને વધુ ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે. જ્યારે શર્કરા ઘટી જાય, ત્યારે ઇન્સ્યુલિનનું ઉત્પાદન આપોઆપ ઓછું થઈ જાય છે. આને ફીડબેક મિકેનિઝમ કહે છે.

અન્ય મહત્વની ગ્રંથિઓ (Summary Table)

ગ્રંથિ	અંતઃસ્ત્રાવ	કાર્ય
હાઈપોથેલેમસ	રિલીઝિંગ હોર્મોન્સ	પિટ્યુટરી ગ્રંથિને અંતઃસ્ત્રાવો મુક્ત કરવા પ્રેરે છે.
પિટ્યુટરી	વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ (GH)	શરીરની વૃદ્ધિ અને વિકાસ.
થાઈરોઈડ	થાયરોક્સિન	ચયાપચયનું નિયમન.
સ્વાદુપિંડ	ઇન્સ્યુલિન	રુધિરમાં શર્કરાનું નિયમન.
ટેસ્ટીસ (શુક્રપિંડ)	ટેસ્ટોસ્ટેરોન	નર જાતીય લક્ષણો.
ઓવરી (અંડપિંડ)	ઈસ્ટ્રોજન	માદા જાતીય લક્ષણો.
એડ્રિનલ	એડ્રિનાલિન	સંકટ સમયની તૈયારી.

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

તમારી તૈયારી ચકાસવા માટે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 30