ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 14: પરિવહન - રેલમાર્ગ અને જળમાર્ગ (30 MCQ ક્વિઝ)

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

પરિવહન: રેલમાર્ગ અને જળમાર્ગ

આકૃતિ: પરિવહનના માધ્યમો (રેલમાર્ગ અને જળમાર્ગ)

1

ભારતીય રેલવે: દેશની જીવાદોરી (Railways)

ભારતમાં પરિવહનના માધ્યમોમાં રેલવે (Railways) નું સ્થાન સૌથી મહત્વનું છે. મુસાફરી કરવા માટે અને ભારે માલ-સામાનની હેરફેર માટે રેલવે સૌથી સસ્તું અને અનુકૂળ માધ્યમ છે.

• સૌથી મોટું સંસ્થાન: ભારતીય રેલવે એ દેશનું સૌથી મોટું રાષ્ટ્રીયકૃત સંસ્થાન (Largest Public Sector Enterprise) છે. તેમાં લાખો લોકોને રોજગારી મળે છે.
• ઇતિહાસની શરૂઆત: ભારતમાં સૌપ્રથમ રેલવેની શરૂઆત બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન 16 એપ્રિલ 1853 ના રોજ મુંબઈ અને થાણે વચ્ચે થઈ હતી (આશરે 34 કિમી).
• ઉપયોગિતા: કૃષિ પેદાશો, ખનીજો, ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોની હેરફેર, દુષ્કાળ વખતે અનાજ પહોંચાડવા અને રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ (લશ્કરની હેરફેર) માં રેલવેનો ફાળો અમૂલ્ય છે.

સત્ય હકીકત: એશિયા ખંડમાં ભારતનું રેલવે નેટવર્ક પ્રથમ ક્રમે અને વિશ્વમાં બીજા ક્રમે આવે છે!

2

રેલવે ગેજ અને તેનો વિકાસ (Gauges & Development)

બે પાટા વચ્ચેના અંતરને 'ગેજ' (Gauge) કહેવામાં આવે છે. ભારતીય રેલમાર્ગમાં મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના ગેજ જોવા મળે છે:

• ૧. બ્રોડ ગેજ (Broad Gauge): બે પાટા વચ્ચેનું અંતર સૌથી વધુ હોય છે. દેશના મોટાભાગના રેલમાર્ગો હવે બ્રોડ ગેજમાં ફેરવવામાં આવ્યા છે.
• ૨. મીટર ગેજ (Meter Gauge): બે પાટા વચ્ચે બરાબર 1 મીટરનું અંતર હોય છે.
• ૩. નેરો ગેજ (Narrow Gauge): બે પાટા વચ્ચેનું અંતર ખૂબ જ ઓછું હોય છે. પર્વતીય વિસ્તારો (જેમ કે દાર્જિલિંગ, શિમલા) માં આ જોવા મળે છે.

રેલવેનું આધુનિકીકરણ (Modernization):

પહેલાં ટ્રેનો કોલસાથી ચાલતા સ્ટીમ એન્જિન (વરાળ એન્જિન) થી ચાલતી હતી. ત્યારબાદ ડીઝલ એન્જિન આવ્યા અને હવે ઇલેક્ટ્રિક એન્જિન (વિદ્યુત) નો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે, જેનાથી પ્રદૂષણ ઘટ્યું છે અને ટ્રેનની સ્પીડ વધી છે. હવે તો CNG થી ચાલતી ટ્રેનો પણ શરૂ થઈ છે.

• વિવેક એક્સપ્રેસ (Vivek Express): આ ભારતની સૌથી લાંબા રૂટની ટ્રેન છે. તે આસામના દિબ્રુગઢ થી કન્યાકુમારી સુધીનો લાંબો પ્રવાસ ખેડે છે.
• મેટ્રો રેલ (Metro Rail): શહેરમાં ટ્રાફિક ઘટાડવા દિલ્હી, કોલકાતા, મુંબઈ અને ગુજરાતમાં (અમદાવાદ-ગાંધીનગર) મેટ્રો રેલની સુવિધા છે.
• કોંકણ રેલવે (Konkan Railway): પશ્ચિમ ઘાટના દુર્ગમ પર્વતો અને ખીણો કોતરીને મહારાષ્ટ્ર, ગોવા અને કર્ણાટક ને જોડતો આ રેલમાર્ગ એન્જિનિયરિંગની એક અદભુત કમાલ છે!

🧠 Memory Trick (ગેજના પ્રકાર યાદ રાખવા):
"મોટો બ્રોડ, વચ્ચે મીટર, નાનો નેરો!"
સૌથી પહોળું = Broad | મધ્યમ = Meter | સૌથી સાંકડું (પર્વતો માટે) = Narrow.

🎶 છુક-છુક ગાડીનું ગીત:

"1853 માં આવી પહેલી ટ્રેન ભાઈ,
મુંબઈથી થાણે એ દોડતી જાય!
બ્રોડ, મીટર, નેરો ગેજ એના પાટા છે ત્રણ,
કોલસા-ડીઝલ મૂકી હવે ઇલેક્ટ્રિકનું શરણ!
દિબ્રુગઢથી કન્યાકુમારી જાય વિવેક એક્સપ્રેસ,
કોંકણ રેલવે જોઈને આખો દેશ કરે ઇમ્પ્રેસ!"

3

જળમાર્ગો અને આંતરિક પરિવહન (Waterways & Inland Transport)

પરિવહનના તમામ માધ્યમોમાં જળમાર્ગ (Waterway) એ સૌથી સસ્તું માધ્યમ છે. કારણ કે જળમાર્ગના નિર્માણ માટે કોઈ રસ્તા કે પાટાઓ (Tracks) બનાવવાનો ખર્ચ થતો નથી અને તેમાં ઊર્જા (બળતણ) નો વપરાશ પણ અન્ય વાહનોની સરખામણીમાં ઓછો થાય છે.

• 🌊 આંતરિક જળમાર્ગ (Inland Waterways): દેશની અંદર આવેલી મોટી નદીઓ, નહેરો (Canals) અને સરોવરોમાં હોડી કે સ્ટીમર દ્વારા થતા પરિવહનને આંતરિક જળમાર્ગ કહે છે.
• 🌊 ઉત્તર ભારતમાં ગંગા, યમુના અને બ્રહ્મપુત્રા જેવી બારેમાસ વહેતી નદીઓમાં આંતરિક જળમાર્ગનો સૌથી વધુ વિકાસ થયો છે.

ભારતના 5 રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો (National Waterways of India):

ભારત સરકારે દેશની અંદરના પરિવહનને વેગ આપવા નીચેની 5 નદી/નહેરોને રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ જાહેર કર્યા છે (આ ખાસ યાદ રાખવા!):

ક્રમ	જળમાર્ગ (નદી/નહેર)	જોડતા સ્થળો	લંબાઈ
NW-1	ગંગા નદી	હલ્દિયા થી અલ્હાબાદ	1620 કિમી (સૌથી લાંબો)
NW-2	બ્રહ્મપુત્રા નદી	ધુબરી થી સાદિયા	891 કિમી
NW-3	પશ્ચિમ કિનારાની નહેર	કોલ્લમ થી કોટ્ટાપુરમ (કેરળ)	205 કિમી
NW-4	ગોદાવરી-કૃષ્ણા નદી	કાકીનાડા થી પુડુચેરી	1078 કિમી
NW-5	બ્રાહ્મણી નદી	ગોએનખાલી થી તાલચેર	588 કિમી

🧠 Memory Trick (રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 1 થી 3 યાદ રાખવા):
૧. ગંગા ગઈ હલ્દી-અલ્હાબાદ (સૌથી લાંબી 1620km).
૨. બ્રહ્માજી એ ધુબરી-સાદિયા પહેરી.
૩. કેરળમાં કો-કો (કોલ્લમ થી કોટ્ટાપુરમ).

4

દરિયાઈ જળમાર્ગ અને બંદરો (Oceanic Waterways & Ports)

ભારતને આશરે 7516 કિમી લાંબો દરિયાકિનારો મળેલો છે. આ વિશાળ દરિયાકિનારા પર 13 જેટલા મુખ્ય (Major) અને 200 જેટલા નાના-મધ્યમ બંદરો (Ports) આવેલા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર મોટાભાગે દરિયાઈ માર્ગે જ થાય છે.

• 🚢 મુંબઈ (Mumbai): ભારતનું સૌથી મોટું અને શ્રેષ્ઠ કુદરતી બંદર છે. તેના ટ્રાફિકને ઘટાડવા નજીકમાં 'ન્હાવાશેવા' (જવાહરલાલ નેહરુ પોર્ટ) વિકસાવાયું છે.
• 🚢 કંડલા (Kandla - ગુજરાત): દેશના પશ્ચિમ કિનારે ગુજરાતમાં આવેલું દેશનું સૌથી મોટું મુક્ત વ્યાપાર ક્ષેત્ર (Free Trade Zone) ધરાવતું બંદર છે. (હવે તેનું નામ દીનદયાળ પોર્ટ છે).
• 🚢 પશ્ચિમ કિનારાના અન્ય બંદરો: માર્મગોવા (ગોવા), ન્યૂ મેંગલોર (કર્ણાટક), અને કોચી (કેરળ).
• 🚢 પૂર્વ કિનારાના બંદરો: તુતીકોરીન અને ચેન્નઇ (તમિલનાડુ), વિશાખાપટ્ટનમ (આંધ્રપ્રદેશ - કુદરતી બંદર), પારાદીપ (ઓડિશા) અને કોલકાતા-હલ્દિયા (પશ્ચિમ બંગાળ - નદી બંદર).

અગત્યની માહિતી: દરિયાઈ જળમાર્ગથી ભારે અને કદાવર માલ-સામાનની આંતરરાષ્ટ્રીય હેરફેર સૌથી સસ્તી પડે છે.

🎶 જળમાર્ગનું ગીત:

"પાણી પર ચાલે સ્ટીમર, રસ્તાનો ખર્ચ ના થાય,
ગંગામાં હલ્દિયા-અલ્હાબાદ, સૌથી લાંબો કહેવાય!
7516 કિમીનો દરિયો આપણો, તેર છે મોટા બારણાં (બંદરો),
મુંબઈ સૌથી મોટું છે ને કંડલા ગુજરાતના આંગણાં!
સસ્તું અને સારું આ માધ્યમ, દુનિયા સાથે જોડે રે,
જળમાર્ગ છે દેશની તાકાત, સૌનાં કામ સુધારે રે!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપર આપેલી રેલવે અને જળમાર્ગની માહિતીને આધારે તમારું જ્ઞાન ચકાસો!

તમારો સ્કોર:

0

/ 30