ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 14: હવાઈ માર્ગ, પાઇપલાઇન અને રોપ-વે (30 MCQ ક્વિઝ)

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

હવાઈ માર્ગ, પાઇપલાઇન અને રોપ-વે

આકૃતિ: આધુનિક પરિવહન માધ્યમો

1

હવાઈ માર્ગ (Airways): ઝડપ અને રોમાંચ

પરિવહનના તમામ માધ્યમોમાં હવાઈ માર્ગ (Airways) એ સૌથી ઝડપી, પરંતુ સૌથી ખર્ચાળ માધ્યમ છે. જ્યાં રોડ કે રેલવે પહોંચી શકતા નથી તેવા દુર્ગમ પર્વતો, ગાઢ જંગલો અને વિશાળ રણ પ્રદેશોમાં હવાઈ માર્ગ આશીર્વાદરૂપ છે.

• ભારતમાં શરૂઆત: ભારતમાં હવાઈ સેવાની શરૂઆત ટપાલ (Post) સેવા માટે અલ્હાબાદથી નૈની વચ્ચે થઈ હતી. ત્યારબાદ ખાનગી કંપનીઓએ તેને ચલાવી.
• રાષ્ટ્રીયકરણ: બાદમાં સરકારે હવાઈ સેવાનું રાષ્ટ્રીયકરણ કર્યું. આજે દેશમાં એર ઇન્ડિયા (Air India) અને અન્ય ખાનગી એરલાઇન્સ કંપનીઓ હવાઈ પરિવહનની સેવા આપે છે.
• પવનહંસ (Pawan Hans): પવનહંસ નામની સંસ્થા ONGC (ઓઇલ એન્ડ નેચરલ ગેસ કોર્પોરેશન) ને તેના દરિયાઈ વિસ્તારોમાં અને રાજ્ય સરકારોને હેલિકોપ્ટર સેવા (Helicopter service) પૂરી પાડે છે.

એરપોર્ટ સત્તામંડળ: ભારતમાં હવાઈ મથકો (Airports) નું સંચાલન ભારતીય વિમાનપતન સત્તામંડળ (Airports Authority of India - AAI) કરે છે. દેશમાં 15 આંતરરાષ્ટ્રીય (International), 87 ડોમેસ્ટિક (ઘરેલું) અને 25 નાગરિક વિમાન મથકો છે.

2

અગત્યના હવાઈ મથકો (Airports)

ભારતના મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથકોમાં દિલ્હી, મુંબઈ, કોલકાતા, ચેન્નઈ, બેંગ્લોર, હૈદરાબાદ અને અમદાવાદનો સમાવેશ થાય છે.

ગુજરાતના હવાઈ મથકો:

• ગુજરાતમાં માત્ર એક જ આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક છે: અમદાવાદ (જેનું નામ છે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક).
• અન્ય ડોમેસ્ટિક (દેશી) હવાઈ મથકો: વડોદરા, સુરત, રાજકોટ, ભાવનગર, જામનગર, ભુજ, કંડલા, કેશોદ અને પોરબંદર ખાતે હવાઈ મથકો આવેલા છે.

યાદ રાખવા જેવું: સૌથી ઝડપી = હવાઈ માર્ગ | સૌથી ખર્ચાળ = હવાઈ માર્ગ | હેલિકોપ્ટર = પવનહંસ

🧠 Memory Trick (ગુજરાતના 9 ડોમેસ્ટિક એરપોર્ટ):
"સુરત-વડોદરામાં રાજા (રાજકોટ) ભુખ્યા (ભુજ-ભાવનગર) થયા, જામ-કંડલામાંથી કેશોદ-પોરબંદર ઉડ્યા!"

🎶 ઉડન ખટોલાનું ગીત:

"સૌથી ઝડપી આકાશમાં ઊડે છે વિમાન,
ખર્ચાળ છે થોડું, પણ બચાવે છે સમય મહાન!
ટપાલ ગઈ અલ્હાબાદથી નૈની પહેલી વાર,
હવે તો 15 ઇન્ટરનેશનલ છે ભારતની શાન!
પવનહંસ લાવે હેલિકોપ્ટર ONGC ના કામે,
અમદાવાદમાં સરદાર પટેલ આંતરરાષ્ટ્રીય નામે!"

3

પાઇપલાઇન (Pipelines): પ્રવાહી અને ગેસનું પરિવહન

પાઇપલાઇન એ પરિવહનનું એક વિશિષ્ટ માધ્યમ છે. તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે પ્રવાહી (Liquids) અને ગેસ (Gases) ને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે સુરક્ષિત રીતે પહોંચાડવા માટે થાય છે.

• શેનું વહન થાય?: પાણી, ખનીજ તેલ (Petroleum / Crude Oil), કુદરતી ગેસ (Natural Gas) અને પ્રવાહી સ્વરૂપે ફેરવેલા ખનીજો (Slurry) નું વહન પાઇપલાઇન દ્વારા થાય છે.
• ફાયદા: પાઇપલાઇન જમીનની અંદર, પાણીની અંદર કે ખરબચડા પ્રદેશોમાં પણ નાખી શકાય છે. તેમાં વાહનોની જેમ ટ્રાફિક જામ કે વિલંબ (Delay) થતો નથી અને વહન સતત ચાલુ રહે છે.
• મુખ્ય પાઇપલાઇન રૂટ્સ (ભારતમાં):
  1. અસમ થી બિહાર: નાહરકટિયા થી નુનમતી થઈને બરોની સુધી.
  2. ગુજરાત થી ઉત્તર પ્રદેશ: સલાયા (જામનગર) થી મથુરા (વિરમગામ, કોયલી અને દિલ્હી થઈને).
  3. HVJ ગેસ પાઇપલાઇન: હજીરા (ગુજરાત) થી વિજયપુર (મધ્યપ્રદેશ) થઈને જગદીશપુર (UP) સુધી. આ સૌથી લાંબી ગેસ પાઇપલાઇન છે.
• ગુજરાતમાં પાઇપલાઇન: અંકલેશ્વર થી કોયલી (વડોદરા), કલોલ થી કોયલી, અને બોમ્બે હાઈ થી કોયલી સુધી ખનીજ તેલ અને ગેસ લાવવા પાઇપલાઇન નાખવામાં આવી છે.

અગત્યનું: પાઇપલાઇન = ટ્રાફિક વિનાનું, સતત અને પ્રવાહી/ગેસ માટેનું શ્રેષ્ઠ માધ્યમ.

🧠 Memory Trick (પાઇપલાઇનના 3 મોટા રૂટ):
૧. નાહર (નાહરકટિયા) ગયો બરોની.
૨. સલાયા (ગુજરાત) નું તેલ ગયું મથુરા.
૩. HVJ: Hazira - Vijaipur - Jagdishpur.

4

રોપ-વે / રજ્જુમાર્ગ (Ropeways): પહાડોની સવારી

જે દુર્ગમ પર્વતીય વિસ્તારોમાં સડક માર્ગ કે રેલમાર્ગ બનાવવો અશક્ય હોય, ત્યાં ઉડન ખટોલા એટલે કે રોપ-વે (રજ્જુમાર્ગ) બનાવવામાં આવે છે.

• ઉપયોગ: બે ઊંચા પહાડો વચ્ચે જાડા લોખંડના દોરડા (Wire ropes) બાંધીને તેના પર ટ્રોલી (Cable car) લટકાવીને મુસાફરો કે માલ-સામાનની હેરફેર થાય છે.
• ભારતમાં રોપ-વે: ઉત્તર ભારતમાં હિમાલયના ઢોળાવો પર (જેમ કે દાર્જિલિંગ, ગુલમર્ગ) રોપ-વે ખૂબ પ્રચલિત છે. તેનો ઉપયોગ પ્રવાસીઓ (તૈયાર કરેલા યાત્રાધામો) અને ખનીજો લાવવા-લઈ જવા માટે થાય છે. દેશમાં 100 થી વધુ રોપ-વે કાર્યરત છે.
• ગુજરાતમાં રોપ-વે (ખાસ યાદ રાખો): ગુજરાતના પ્રખ્યાત યાત્રાધામોમાં રોપ-વે આવેલા છે.
  👉 પાવાગઢ (મહાકાળી માતાના દર્શન માટે)
  👉 અંબાજી (ગબ્બર પર્વત પર)
  👉 સાપુતારા (ગુજરાતનું એકમાત્ર ગિરિમથક)
  👉 ચોટીલા (ચામુંડા માતાજી)
  👉 ગિરનાર (જૂનાગઢ): આ ગુજરાત અને એશિયાનો સૌથી લાંબો રોપ-વે છે, જેનું તાજેતરમાં જ નિર્માણ થયું છે!

🧠 Memory Trick (ગુજરાતના રોપ-વે):
સૂત્ર: "પા-અ-સા-ચો-ગિ"
પા = પાવાગઢ | અ = અંબાજી | સા = સાપુતારા | ચો = ચોટીલા | ગિ = ગિરનાર (સૌથી મોટો).

🎶 પાઇપલાઇન અને રોપ-વે નું ગીત:

"જમીન નીચે પાઇપલાઇન, તેલ-ગેસ લઈ જાય,
સલાયાથી મથુરા જાય, ટ્રાફિક નડે ના ક્યાંય!
HVJ છે ગેસની લાઈન, હજીરા-જગદીશપુર જાય,
પહાડો પર રસ્તા નથી, ત્યાં રોપ-વે કામમાં આવે ભાઈ!
પાવાગઢ ને અંબાજી, સાપુતારા ને ચોટીલા,
ગિરનારનો રોપ-વે મોટો, દર્શન કરે લોક રસીલા!"

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ઉપર આપેલી હવાઈ માર્ગ, પાઇપલાઇન અને રોપ-વેની માહિતીને આધારે તમારું જ્ઞાન ચકાસો!

તમારો સ્કોર:

0

/ 30