કાર્બન અને સહસંયોજક બંધ વિશે MCQs | ધોરણ 10 વિજ્ઞાન
આ પોસ્ટ સાંભળો:
ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.
કાર્બનમાં બંધન - સહસંયોજક બંધ
આકૃતિ: કાર્બનમાં સહસંયોજક બંધન અને વિવિધ અણુઓ
1. કાર્બન: એક વિશિષ્ટ તત્વ
કાર્બન (Carbon) એ સજીવ સૃષ્ટિ અને આપણા રોજિંદા જીવન માટે અતિ મહત્વનું તત્વ છે. તમામ સજીવ સંરચનાઓ કાર્બન આધારિત છે.
- પરમાણ્વીય ક્રમાંક (Z): 6
- ઈલેક્ટ્રોન રચના: K(2), L(4). એટલે કે તેની બાહ્યતમ કક્ષામાં 4 ઈલેક્ટ્રોન છે.
- સંયોજકતા: કાર્બનને નિષ્ક્રિય વાયુ જેવી રચના પ્રાપ્ત કરવા માટે 4 ઈલેક્ટ્રોન મેળવવા અથવા ગુમાવવા પડે. પરંતુ આ ઉર્જાની દ્રષ્ટિએ શક્ય નથી.
તેથી, કાર્બન પોતાના 4 ઈલેક્ટ્રોનની બીજા પરમાણુઓ સાથે ભાગીદારી કરીને બંધ બનાવે છે.
2. સહસંયોજક બંધ (Covalent Bond)
બે પરમાણુઓ વચ્ચે ઈલેક્ટ્રોનની ભાગીદારીથી રચાતા બંધને 'સહસંયોજક બંધ' કહે છે. આ ભાગીદારી પામેલા ઈલેક્ટ્રોન બંને પરમાણુઓની બાહ્ય કક્ષામાં ગણાય છે.
🔹 સહસંયોજક બંધના પ્રકાર:
- એકલ બંધ (Single Bond): એક-એક ઈલેક્ટ્રોનની ભાગીદારી. (ઉદા. H₂, Cl₂, CH₄)
- દ્વિબંધ (Double Bond): બબ્બે ઈલેક્ટ્રોનની ભાગીદારી. (ઉદા. O₂, CO₂)
- ત્રિબંધ (Triple Bond): ત્રણ-ત્રણ ઈલેક્ટ્રોનની ભાગીદારી. (ઉદા. N₂)
3. કાર્બન સંયોજનોના ભૌતિક ગુણધર્મો
સહસંયોજક બંધ ધરાવતા સંયોજનોમાં આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળ (Intermolecular force) ઓછું હોય છે.
| ગુણધર્મ | કારણ / સમજૂતી |
|---|---|
| ગલનબિંદુ અને ઉત્કલનબિંદુ | નીચા હોય છે. કારણ કે અણુઓ વચ્ચેનું આકર્ષણ બળ નિર્બળ હોય છે. |
| વિદ્યુત વાહકતા | વિદ્યુતના અવાહક હોય છે. કારણ કે તેમાં મુક્ત ઈલેક્ટ્રોન કે આયનો હોતા નથી. |
4. કાર્બનના અપરરૂપો (Allotropes of Carbon)
કાર્બન કુદરતમાં વિવિધ ભૌતિક સ્વરૂપોમાં મળી આવે છે, જેને અપરરૂપો કહે છે.
- હીરો (Diamond): સખત પદાર્થ, દરેક કાર્બન અન્ય 4 કાર્બન સાથે જોડાયેલો હોય છે. ત્રિ-પરિમાણીય રચના. વિદ્યુતનો અવાહક.
- ગ્રેફાઇટ (Graphite): લીસો અને ચીકણો. દરેક કાર્બન અન્ય 3 કાર્બન સાથે જોડાયેલો હોય છે (ષટ્કોણીય સ્તર). વિદ્યુતનો સુવાહક છે.
- ફુલરીન (Fullerene): C₆₀ (બકમિન્સ્ટર ફુલરીન). તેનો આકાર ફૂટબોલ જેવો હોય છે.
સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (25 પ્રશ્નો)
તમારી તૈયારી ચકાસવા માટે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.
તમારો સ્કોર:
0
/ 25