સજીવ પ્રજનન પદ્ધતિઓ: અલિંગી પ્રજનન અને પ્રજનન પદ્ધતિઓના ઉદાહરણ અને ફાયદાઓ
અલિંગી પ્રજનન (Asexual Reproduction)
પ્રસ્તાવના
અલિંગી પ્રજનન: જે પ્રજનન પદ્ધતિમાં એક જ સજીવ (પિતૃ) ભાગ લેતો હોય અને પ્રજનન કોષો (જન્યુઓ) વગર નવા સજીવનું નિર્માણ થતું હોય, તેને અલિંગી પ્રજનન કહે છે.
આ પદ્ધતિથી ઉત્પન્ન થતી સંતતિ આબેહૂબ પિતૃ જેવી જ હોય છે (ક્લોન). તેમાં ભિન્નતાઓ ખૂબ ઓછી જોવા મળે છે.
1. ભાજન (Fission)
એકકોષી સજીવોમાં કોષવિભાજન દ્વારા નવા સજીવોનું સર્જન થાય છે.
- દ્વિભાજન (Binary Fission): એક કોષ બે સમાન ભાગમાં વિભાજિત થાય છે.
ઉદાહરણ: અમીબા (ગમે તે સમતલમાં), લેશ્માનિયા (ચોક્કસ તલમાં). - બહુભાજન (Multiple Fission): એક કોષનું અનેક કોષોમાં વિભાજન થાય છે.
ઉદાહરણ: પ્લાઝમોડિયમ (મેલેરિયા પરોપજીવી).
2. અવખંડન (Fragmentation)
સરળ શરીર રચના ધરાવતા બહુકોષીય સજીવોમાં શરીરના ટુકડાઓ (ખંડો) થઈ જાય છે અને દરેક ટુકડો ખૂટતા ભાગો વિકસાવીને પૂર્ણ સજીવ બને છે.
3. પુનર્જનન (Regeneration)
જો કોઈ સજીવના શરીરનો ભાગ કપાઈ જાય, તો તે કપાયેલા ભાગમાંથી ખૂટતા અંગોનો વિકાસ થઈ પૂર્ણ સજીવ બને છે. આ કાર્ય વિશિષ્ટ કોષો દ્વારા થાય છે.
- ઉદાહરણ: હાઈડ્રા અને પ્લેનેરિયા.
- નોંધ: પુનર્જનન એ પ્રજનન જેવું નથી, કારણ કે કોઈ સજીવ પોતાની મરજીથી ટુકડા થવા દેતો નથી.
4. કલિકાસર્જન (Budding)
સજીવના શરીર પર એક ઉપસેલો ભાગ (કલિકા) જોવા મળે છે. આ કલિકા વૃદ્ધિ પામીને બાળસજીવ બને છે અને છેવટે પિતૃથી અલગ પડે છે.
- ઉદાહરણ: હાઈડ્રા (પુનર્જનન ક્ષમતાવાળા કોષોનો ઉપયોગ કરે છે) અને યીસ્ટ.
5. વાનસ્પતિક પ્રજનન (Vegetative Propagation)
વનસ્પતિના મૂળ, પ્રકાંડ કે પર્ણ જેવા ભાગોમાંથી નવો છોડ ઉત્પન્ન થાય છે.
- પાનફૂટી (Bryophyllum): પર્ણની કિનારી પરની કલિકાઓમાંથી નવો છોડ ઊગે છે.
- લેયરિંગ/કલમ/આરોપણ: શેરડી, ગુલાબ, દ્રાક્ષ જેવી ખેતીમાં વપરાય છે.
- ફાયદા: બીજ વગરના ફળો (કેળા, નારંગી) ઉગાડી શકાય છે. જનીનિક રીતે પિતૃ સમાન હોય છે.
6. બીજાણુ નિર્માણ (Spore Formation)
ઘણી ફૂગમાં બીજાણુધાની નામની રચના હોય છે, જેમાં બીજાણુઓ (Spores) હોય છે. આ બીજાણુઓ હવામાં ફેલાય છે અને ભેજ મળતા અંકુરિત થઈ નવી ફૂગ બનાવે છે.
સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (25 પ્રશ્નો)
તમારી તૈયારી ચકાસવા માટે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.
