પ્રજનન અને આનુવંશિકતા : MCQ પ્રશ્નો - Std 10 Science Exam Preparation in Gujarati

આ પોસ્ટ સાંભળો:

ટીપ: તમે લખાણના કોઈ પણ વાક્ય પર બે વાર (Double Click) કરીને ત્યાંથી જ સાંભળવાનું શરૂ કરી શકો છો.

આનુવંશિકતા અને ભિન્નતા

આકૃતિ: પ્રજનન દરમિયાન ભિન્નતાઓનું સંચયન

1. પ્રજનન દરમિયાન ભિન્નતાઓનું સંચયન

દરેક સજીવ પોતાના જેવો જ નવો સજીવ ઉત્પન્ન કરે છે. તેમ છતાં, સંતતિમાં પિતૃઓ કરતા થોડીક ભિન્નતાઓ જોવા મળે છે. આ ભિન્નતાઓ પેઢી દર પેઢી જમા (સંચય) થતી રહે છે.

🔹 ભિન્નતાના કારણો:

• DNA પ્રતિકૃતિમાં ખામી: કોષવિભાજન સમયે DNA ની નકલ બને છે. આ રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં ક્યારેક નાની ભૂલો રહી જાય છે, જે ભિન્નતા સર્જે છે.
• લિંગી પ્રજનન: બે અલગ પિતૃઓના જનીનોનું મિશ્રણ થવાથી સૌથી વધુ ભિન્નતાઓ સર્જાય છે.

🔹 અલિંગી vs લિંગી પ્રજનનમાં ભિન્નતા:

અલિંગી પ્રજનન	લિંગી પ્રજનન
એક જ પિતૃ હોવાથી ભિન્નતાઓ ખૂબ ઓછી હોય છે.	બે પિતૃ હોવાથી ભિન્નતાઓ વધુ અને સ્પષ્ટ હોય છે.
ઉદાહરણ: બેક્ટેરિયાનું વિભાજન, શેરડીનું ખેતર (સમાનતા વધુ).	ઉદાહરણ: મનુષ્ય, પ્રાણીઓ (દરેક વ્યક્તિ અલગ દેખાય છે).

ઉદાહરણ (જીવાણુઓ): જો શીતળ પાણીમાં રહેતા બેક્ટેરિયાની વસ્તીમાં તાપમાન વધે (ગ્લોબલ વોર્મિંગ), તો મોટા ભાગના બેક્ટેરિયા મરી જશે. પરંતુ જેમનામાં 'ઉષ્મા પ્રતિરોધક' ભિન્નતા હશે, તેઓ જીવિત રહેશે અને આગળ વધશે. આમ, ભિન્નતા જાતિના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી છે.

2. આનુવંશિકતા (Heredity)

વ્યાખ્યા: પિતૃ પેઢીમાંથી સંતતિમાં શારીરિક અને માનસિક લક્ષણોના વહન (Transmission) ને આનુવંશિકતા કહે છે.

સંતતિને પિતૃ તરફથી 'આનુવંશિકતા' મળે છે જેના કારણે તે પિતૃ જેવી લાગે છે (Body Design), પરંતુ 'ભિન્નતા' ને કારણે તે પિતૃથી થોડી અલગ પડે છે.

🔹 આનુવંશિક લક્ષણો (Inherited Traits):

જે લક્ષણો DNA દ્વારા એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢીમાં ઉતરી આવે છે તેને આનુવંશિક લક્ષણો કહે છે.

• ઉદાહરણ 1: આંખનો રંગ, વાળનો રંગ, ચામડીનો રંગ.
• ઉદાહરણ 2: કર્ણપલ્લવ (Earlobes): મનુષ્યમાં બે પ્રકારના કાન જોવા મળે છે - (1) મુક્ત કર્ણપલ્લવ (છૂટા) અને (2) જોડાયેલા કર્ણપલ્લવ. આ એક આનુવંશિક લક્ષણ છે.

3. મેન્ડલનું યોગદાન (Mendel's Contribution)

ગ્રેગર જોહ્ન મેન્ડલ ને 'જનીનવિદ્યાના પિતા' કહેવામાં આવે છે. તેમણે વટાણા (Pisum sativum) ના છોડ પર પ્રયોગો કરી આનુવંશિકતાના નિયમો આપ્યા.

🔹 મેન્ડલના પ્રયોગોનું તારણ:

• પ્રભાવી લક્ષણ (Dominant): F1 પેઢીમાં જે લક્ષણ અભિવ્યક્ત થાય છે (દેખાય છે) તેને પ્રભાવી લક્ષણ કહે છે. (દા.ત. ઊંચા છોડ - T).
• પ્રચ્છન્ન લક્ષણ (Recessive): જે લક્ષણ જનીનમાં હોય પણ F1 પેઢીમાં વ્યક્ત ન થાય (છુપાયેલું રહે), તેને પ્રચ્છન્ન લક્ષણ કહે છે. (દા.ત. નીચા છોડ - t).
• લક્ષણો એકબીજામાં ભળી જતા નથી પરંતુ સ્વતંત્ર રીતે વારસામાં ઉતરે છે.

લિંગ નિશ્ચયન (મનુષ્યમાં): મનુષ્યમાં 23 જોડ રંગસૂત્રો હોય છે. 22 જોડ દૈહિક અને 1 જોડ લિંગી રંગસૂત્રો હોય છે.
👉 સ્ત્રી: XX
👉 પુરુષ: XY
બાળકનું લિંગ (છોકરો કે છોકરી) પિતાના રંગસૂત્ર (X કે Y) પર આધાર રાખે છે.

સ્વ-મૂલ્યાંકન ક્વિઝ (25 પ્રશ્નો)

તમારી તૈયારી ચકાસવા માટે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.

તમારો સ્કોર:

0

/ 25