પ્રકાશનું પરાવર્તન અને ગોળીય અરીસાઓ વિશે સંપૂર્ણ માહિતી અને MCQ પ્રશ્નો
પ્રકાશ : પરાવર્તન અને વક્રીભવન
ધોરણ 10 વિજ્ઞાન | NCERT સંપૂર્ણ માહિતી
પ્રસ્તાવના અને પરાવર્તનના નિયમો
પ્રકાશ એ ઊર્જાનું એક સ્વરૂપ છે જે આપણી આંખમાં સંવેદના ઉપજાવે છે. પ્રકાશ હંમેશા સુરેખ પથ પર ગતિ કરે છે.
પ્રકાશનું પરાવર્તન: કોઈ વસ્તુ પર પ્રકાશ પડતાં, તેની સપાટી પરથી પ્રકાશના પાછા વળવાની ઘટનાને પ્રકાશનું પરાવર્તન કહે છે.
પરાવર્તનના નિયમો:
- આપાતકોણ (i) અને પરાવર્તનકોણ (r) સમાન હોય છે. (∠i = ∠r)
- આપાતકિરણ, અરીસાના આપાતબિંદુએ સપાટીને દોરેલો લંબ અને પરાવર્તિત કિરણ એક જ સમતલમાં હોય છે.
ગોળીય અરીસાઓ (Spherical Mirrors)
1. અંતર્ગોળ અરીસો (Concave):
સપાટી અંદરની તરફ વળેલી હોય છે. તે કિરણોને કેન્દ્રિત કરે છે (અભિસારી).
સપાટી અંદરની તરફ વળેલી હોય છે. તે કિરણોને કેન્દ્રિત કરે છે (અભિસારી).
2. બહિર્ગોળ અરીસો (Convex):
સપાટી બહારની તરફ ઉપસેલી હોય છે. તે કિરણોને વિકેન્દ્રિત કરે છે (અપસારી).
સપાટી બહારની તરફ ઉપસેલી હોય છે. તે કિરણોને વિકેન્દ્રિત કરે છે (અપસારી).
મહત્વના સૂત્રો (NCERT મુજબ):
અરીસાનું સૂત્ર: 1/v + 1/u = 1/f
વક્રતા ત્રિજ્યા: R = 2f
મોટવણી (m) = h'/h = -v/u
✨ સ્વાધ્યાય MCQs (20 પ્રશ્નો) ✨
1. ગોળીય અરીસાની વક્રતા ત્રિજ્યા (R) અને કેન્દ્રલંબાઈ (f) વચ્ચે શો સંબંધ છે?
સાચો જવાબ: B. વક્રતા ત્રિજ્યા એ કેન્દ્રલંબાઈ કરતા બમણી હોય છે.
2. દાંતના ડોક્ટર કયા અરીસાનો ઉપયોગ કરે છે?
સાચો જવાબ: A. અંતર્ગોળ અરીસો કારણ કે તે નજીકની વસ્તુનું મોટું પ્રતિબિંબ આપે છે.
3. વાહનોમાં સાઈડ ગ્લાસ (Rear view mirror) તરીકે કયો અરીસો વપરાય છે?
સાચો જવાબ: B. બહિર્ગોળ અરીસો વિશાળ દ્રશ્ય બતાવે છે અને પ્રતિબિંબ હંમેશા ચત્તું હોય છે.
4. સમતલ અરીસાની મોટવણી (magnification) કેટલી હોય છે?
5. અરીસાનું સૂત્ર નીચેનામાંથી કયું છે?
6. જો મોટવણી (m) નું મૂલ્ય ઋણ (-) હોય, તો પ્રતિબિંબનો પ્રકાર કેવો હશે?
સાચો જવાબ: A. ઋણ નિશાની દર્શાવે છે કે પ્રતિબિંબ વાસ્તવિક છે.
7. શૂન્યાવકાશમાં પ્રકાશનો વેગ કેટલો હોય છે?
8. કયા અરીસા વડે હંમેશા આભાસી અને નાનું પ્રતિબિંબ મળે છે?
9. અંતર્ગોળ અરીસા સામે વસ્તુને 'C' (વક્રતાકેન્દ્ર) પર મુકતા પ્રતિબિંબ ક્યાં મળે?
સાચો જવાબ: B. C પર મુકેલી વસ્તુનું પ્રતિબિંબ C પર જ મળે અને તે સમાન માપનું હોય.
10. સોલાર કૂકરમાં સૂર્યપ્રકાશ કેન્દ્રિત કરવા કયો અરીસો વપરાય છે?
11. સમતલ અરીસાની કેન્દ્રલંબાઈ કેટલી હોય છે?
12. કાર્તેઝીયન સંજ્ઞા પ્રણાલી મુજબ વસ્તુ અંતર (u) હંમેશા કેવું હોય છે?
13. જો કોઈ પ્રકાશનું કિરણ અરીસા પર લંબ રૂપે આપાત થાય, તો પરાવર્તન કોણ કેટલો હોય?
સાચો જવાબ: B. લંબ રૂપે આપાત થતું કિરણ તે જ માર્ગે પાછું ફરે છે, તેથી ખૂણો 0° બને.
14. ટોર્ચ અને હેડલાઈટમાં કયો અરીસો વપરાય છે?
15. અંતર્ગોળ અરીસામાં વસ્તુને અનંત અંતરે મૂકતા પ્રતિબિંબ ક્યાં મળે?
16. અંતર્ગોળ અરીસા માટે જો વસ્તુને P અને F ની વચ્ચે મુકવામાં આવે તો પ્રતિબિંબ કેવું મળે?
આ એક માત્ર કિસ્સો છે જેમાં અંતર્ગોળ અરીસો આભાસી પ્રતિબિંબ આપે છે.
17. ગોળીય અરીસાની પરાવર્તક સપાટીના મધ્યબિંદુને શું કહે છે?
સાચો જવાબ: C. અરીસાની સપાટીના કેન્દ્રને ધ્રુવ (Pole) કહે છે.
18. નીચેનામાંથી કયા માધ્યમમાં પ્રકાશનો વેગ સૌથી ઓછો હોય છે?
સાચો જવાબ: D. હીરાનો વક્રીભવનાંક સૌથી વધુ હોવાથી તેમાં પ્રકાશનો વેગ સૌથી ઓછો હોય.
19. અંતર્ગોળ અરીસાની મુખ્ય અક્ષને સમાંતર આપાત થતું કિરણ પરાવર્તન પામી ક્યાંથી પસાર થાય?
20. મોટવણીનું મૂલ્ય +1 હોય તો અરીસો કયો હશે?
સાચો જવાબ: C. સમતલ અરીસામાં વસ્તુ અને પ્રતિબિંબનું માપ સમાન હોય છે.