લિંગી પ્રજનન Explained: એકદમ સરળ ભાષામાં + રંગીન ચિત્રો અને MCQs!
🌺 સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં લિંગી પ્રજનન
ધોરણ 10 વિજ્ઞાન • થીયરી અને 15 MCQ
(આકૃતિ જોવા માટે ક્લિક કરો)
🧬 1. લિંગી પ્રજનન અને અર્ધીકરણ
લિંગી પ્રજનનમાં સંતતિ નિર્માણ માટે નર અને માદા બંને સજીવોની જરૂર હોય છે. આ પદ્ધતિમાં બે પિતૃઓના DNA ના સંયોજનથી નવી જાતિમાં ભિન્નતા (Variation) આવે છે, જે ઉદ્દવિકાસ માટે જરૂરી છે.
અર્ધીકરણ (Meiosis): જન્યુકોષોના નિર્માણ સમયે રંગસૂત્રોની સંખ્યા અડધી થાય છે. જ્યારે ફલન થાય ત્યારે ફરીથી રંગસૂત્રોની સંખ્યા સામાન્ય થઈ જાય છે.
🌸 2. પુષ્પના પ્રજનન ભાગો
પુષ્પ એ વનસ્પતિનું લિંગી પ્રજનન અંગ છે. તેના મુખ્ય ભાગો:
- વજ્રપત્રો અને દલપત્રો: રક્ષણ અને કીટકોને આકર્ષવાનું કાર્ય કરે છે.
- પુંકેસર (Stamen): નર જનન અંગ છે. તે પરાગરજ (Pollen grains) ઉત્પન્ન કરે છે જે સામાન્ય રીતે પીળા રંગની હોય છે.
- સ્ત્રીકેસર (Pistil): માદા જનન અંગ છે. તે પુષ્પના મધ્યમાં હોય છે અને તેના ત્રણ ભાગ છે: અંડાશય (નીચેનો ફૂલેલો ભાગ), પરાગવાહિની અને પરાગાસન.
એકલિંગી પુષ્પો: માત્ર પુંકેસર અથવા સ્ત્રીકેસર ધરાવે છે. (દા.ત. પપૈયું, તરબૂચ)
ઉભયલિંગી પુષ્પો: બંને ભાગો ધરાવે છે. (દા.ત. જાસૂદ, રાઈ)
ઉભયલિંગી પુષ્પો: બંને ભાગો ધરાવે છે. (દા.ત. જાસૂદ, રાઈ)
🐝 3. પરાગનયન અને ફલન
- પરાગનયન (Pollination): પુંકેસરમાંથી પરાગરજનું સ્ત્રીકેસરના પરાગાસન સુધી સ્થળાંતર. (સ્વ-પરાગનયન અથવા પર-પરાગનયન).
- ફલન (Fertilization): પરાગરજ પરાગવાહિનીમાંથી પસાર થઈ અંડાશયમાં પહોંચે છે. ત્યાં નર જન્યુ, માદા જન્યુ (અંડકોષ) સાથે જોડાય છે.
🍎 4. ફલન પછીના ફેરફારો
ફલન પછી પુષ્પમાં નીચે મુજબના ફેરફારો થાય છે:
- ફલિતાંડ (Zygote): અનેક વખત વિભાજન પામીને ભ્રૂણ માં પરિણમે છે.
- અંડક (Ovule): સખત આવરણ બનાવી બીજ માં રૂપાંતર પામે છે.
- અંડાશય (Ovary): ઝડપથી વૃદ્ધિ પામીને ફળ માં રૂપાંતર પામે છે.
- વજ્રપત્રો, દલપત્રો અને પુંકેસરો ખરી પડે છે.
📝 15 MCQ ટેસ્ટ (સ્વ-મૂલ્યાંકન)
1. સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં નર જનન કોષો ક્યાં ઉત્પન્ન થાય છે?
2. નીચેનામાંથી કયું ઉભયલિંગી (Bisexual) પુષ્પનું ઉદાહરણ છે?
3. ફલન પછી અંડક (Ovule) શેમાં રૂપાંતર પામે છે?
4. પરાગરજનું પરાગાશયથી પરાગાસન સુધીના સ્થળાંતરને શું કહે છે?
5. સ્ત્રીકેસરનો નીચેનો ફૂલેલો ભાગ કયો છે?
6. ફલન પછી અંડાશય (Ovary) શેમાં પરિણમે છે?
7. નર જન્યુકોષો કેવા હોય છે?
8. પરાગરજ સામાન્ય રીતે કયા રંગની જોવા મળે છે?
9. લિંગી પ્રજનનથી ઉત્પન્ન થતી સંતતિમાં શું જોવા મળે છે?
10. જો પરાગરજ તે જ પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય તો તેને શું કહે છે?
11. બીજાંકુરણ (Germination) એટલે શું?
12. માદા જન્યુકોષ (અંડકોષ) ક્યાં આવેલો હોય છે?
13. નીચેનામાંથી કયું એકલિંગી (Unisexual) પુષ્પ છે?
14. અર્ધીકરણ (Meiosis) પ્રક્રિયાનું મુખ્ય પરિણામ શું છે?
15. પરાગનયન માટે કોણ વાહક તરીકે વર્તી શકે છે?
© 2026 NJ Classes Gujarati