આહારશૃંખલા, આહારજાળ અને ઊર્જાવાહન વિશે સરળ સમજૂતી

🌿 આહારશૃંખલા અને ઊર્જા પ્રવાહ

સંપૂર્ણ માહિતી અને 15 MCQ (NCERT Std 10)

🔗 1. આહારશૃંખલા અને પોષકસ્તરો

નિવસનતંત્રમાં સજીવો ખોરાક માટે એકબીજા પર આધાર રાખે છે. આ શૃંખલાને આહારશૃંખલા (Food Chain) કહે છે. તેમાં ઊર્જાનું વહન ક્રમશઃ થાય છે.

• ઉત્પાદકો (Producers): લીલી વનસ્પતિઓ જે સૂર્યપ્રકાશનો ઉપયોગ કરી પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ખોરાક બનાવે છે. તે પ્રથમ પોષકસ્તર છે.
• પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ (Herbivores): શાકાહારી પ્રાણીઓ જે વનસ્પતિ ખાય છે (દા.ત., હરણ, તીડ). તે દ્વિતીય પોષકસ્તર છે.
• દ્વિતીય ઉપભોગીઓ (Carnivores): માંસાહારી પ્રાણીઓ જે શાકાહારીને ખાય છે (દા.ત., દેડકો, શિયાળ). તે તૃતીય પોષકસ્તર છે.
• ઉચ્ચ માંસાહારીઓ (Top Carnivores): આ પ્રાણીઓ અન્ય માંસાહારીઓને ખાય છે (દા.ત., વાઘ, સિંહ). તે ચતુર્થ પોષકસ્તર છે.

⚡ 2. ઊર્જાનું વહન અને 10% નો નિયમ

નિવસનતંત્રમાં ઊર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત સૂર્ય છે. લીલી વનસ્પતિઓ સૂર્યની ઊર્જાનો માત્ર 1% ભાગ જ ખોરાકમાં રૂપાંતરિત કરી શકે છે.

🔥 10% નો નિયમ (Ten Percent Law):
એક પોષકસ્તરમાંથી બીજા પોષકસ્તરમાં માત્ર 10% ઊર્જા જ વહન પામે છે. બાકીની 90% ઊર્જા સજીવની જૈવિક ક્રિયાઓ (શ્વસન, પાચન, હલનચલન) અને ઉષ્મા સ્વરૂપે વાતાવરણમાં વ્યય થાય છે.

આ કારણથી જ આહારશૃંખલામાં 3 થી 4 ચરણ જ હોય છે, કારણ કે ચોથા સ્તર પછી ખૂબ ઓછી ઊર્જા બચે છે.

☠️ 3. જૈવિક વિશાલન (Biological Magnification)

જ્યારે ખેતીમાં જંતુનાશકો (જેમ કે DDT) વપરાય છે, ત્યારે તે પાણી અને જમીનમાં ભળે છે. ત્યાંથી વનસ્પતિમાં અને પછી તૃણાહારી અને માંસાહારી પ્રાણીઓમાં પ્રવેશે છે.

આ રસાયણો અવિઘટનીય (Non-biodegradable) હોવાથી શરીરમાંથી બહાર નીકળતા નથી અને દરેક સ્તરે જમા થતા જાય છે. આ ઘટનાને જૈવિક વિશાલન કહે છે. મનુષ્ય આહારશૃંખલામાં ટોચ પર હોવાથી તેના શરીરમાં આ રસાયણો સૌથી વધુ જમા થાય છે.

📝 15 MCQ ટેસ્ટ (સ્વ-મૂલ્યાંકન)

1. નિવસનતંત્રમાં ઊર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત કયો છે?

સૂર્ય

ચંદ્ર

લીલી વનસ્પતિ

ATP

2. આહારશૃંખલામાં ઉત્પાદકો કયા સ્તરે આવે છે?

પ્રથમ પોષકસ્તર

દ્વિતીય પોષકસ્તર

તૃતીય પોષકસ્તર

છેલ્લા સ્તરે

3. લીલી વનસ્પતિઓ સૌર ઊર્જાનો કેટલો ટકા ભાગ ખોરાકમાં ફેરવે છે?

10%

1%

50%

100%

4. એક પોષકસ્તરમાંથી બીજા પોષકસ્તરમાં કેટલી ઊર્જા વહન પામે છે?

10%

90%

1%

5%

5. નીચેનામાંથી કયો સજીવ દ્વિતીય પોષકસ્તર (પ્રાથમિક ઉપભોગી) છે?

વાઘ

દેડકો

હરણ

સાપ

6. જૈવિક વિશાલન માટે મુખ્યત્વે કોણ જવાબદાર છે?

અવિઘટનીય જંતુનાશકો

જૈવિક ખાતર

સૂર્યપ્રકાશ

વધારે વરસાદ

7. આહારશૃંખલામાં મનુષ્યનું સ્થાન ક્યાં છે?

ઉત્પાદક

તૃણાહારી

મિશ્રાહારી / ઉચ્ચ કક્ષાના ઉપભોગી

વિઘટક

8. વિઘટકો (Decomposers) નું કાર્ય શું છે?

ખોરાક બનાવવો

જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરવું

માત્ર માંસ ખાવું

પ્રકાશસંશ્લેષણ કરવું

9. "લીલી વનસ્પતિ → તીડ → દેડકો → સાપ". આ શૃંખલામાં તૃતીય પોષકસ્તર કોણ છે?

તીડ

દેડકો

સાપ

લીલી વનસ્પતિ

10. કયા સજીવો સૌર ઊર્જાને રાસાયણિક ઊર્જામાં ફેરવે છે?

ઉત્પાદકો

ઉપભોગીઓ

વિઘટકો

માસાહારીઓ

11. જો હરણને 100 J ઊર્જા મળે, તો વાઘને તેમાંથી આશરે કેટલી ઊર્જા મળશે? (એક સ્ટેપ પછી)

100 J

10 J

1 J

90 J

12. કૃત્રિમ નિવસનતંત્ર (Artificial Ecosystem) નું ઉદાહરણ કયું છે?

જંગલ

તળાવ

ખેતર / બગીચો

સમુદ્ર

13. આહારશૃંખલામાં ઊર્જાનું વહન હંમેશા કેવું હોય છે?

એકમાર્ગીય (Unidirectional)

દ્વિમાર્ગીય

ચક્રીય

કોઈપણ દિશામાં

14. અનેક આહારશૃંખલાઓ ભેગી મળીને શું રચે છે?

નિવસનતંત્ર

આહારજાળ (Food Web)

જૈવભાર

વાતાવરણ

15. જો તૃણાહારી પ્રાણીઓ દૂર કરવામાં આવે તો શું થાય?

વનસ્પતિ ઘટી જશે

માંસાહારી પ્રાણીઓને ખોરાક નહીં મળે

માંસાહારીઓની સંખ્યા વધશે

કંઈ ફરક નહીં પડે

© 2026 NJ Classes Gujarati